#pokolenieNCN – Maciej Grzybek: Jedno zdrowie – człowieka, zwierząt i środowiska

Kolejny bohater cyklu, Maciej Grzybek, bada patogeny przenoszone przez kleszcze, komary i gryzonie oraz sprawdza, jak wraz ze zmianami klimatu na północ przesuwają się choroby dotąd kojarzone głównie ze strefą tropikalną.

Pokolenie NCN to badaczki i badacze, których praca przesuwa granice wiedzy i zmienia nasze życie – poprawia zdrowie, chroni środowisko, rozwija technologie i pogłębia zrozumienie świata.

Prof. Maciej Grzybek, parazytolog i epidemiolog z Instytutu Medycyny Morskiej i Tropikalnej Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego, bada choroby przenoszone przez gryzonie oraz nowo pojawiające się choroby zakaźne. Jest członkiem grupy roboczej Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) ds. chorób zaniedbanych. Badania nad patogenami przenoszonymi przez szczury miejskie prowadzi w projekcie finansowanym przez NCN.

Choroby, które przekraczają granice klimatyczne

Patogeny nie respektują granic państw ani stref klimatycznych. Bakterie, wirusy i pasożyty przemieszczają się razem z towarami, podróżnymi i zwierzętami domowymi. Zmiany klimatu i działalność człowieka przyspieszają ten proces, dlatego w Europie i w Polsce pojawiają się choroby kojarzone dotąd głównie ze strefą tropikalną. Badacz wskazuje dwa główne wyzwania dla zdrowia publicznego: choroby przenoszone przez kleszcze i przez komary. Wśród zagrożeń, których częstszego występowania można się spodziewać, wymienia wirus Zachodniego Nilu i dengę, a także obecny już w Polsce wirus kleszczowego zapalenia mózgu. Wraz z chorobami pojawiają się nowe wektory, w tym kleszcze migrujące, wcześniej w Polsce nieobecne.

Wirom miejskich szczurów 

Prowadzony przez Macieja Grzybka, wspólnie z doktorantem Bartoszem Mundtem, projekt dotyczy patogenów przenoszonych przez szczury miejskie. Gryzonie te dzielą środowisko z człowiekiem od dziesiątek tysięcy lat, a rosnąca populacja w miastach takich jak Kraków, Wrocław czy Gdańsk zapewnia materiał badawczy. Zespół sprawdza, gdzie i w jakim zagęszczeniu występują szczury oraz jakie wirusy, bakterie i pasożyty mogą przenosić. Punktem wyjścia jest założenie, że każde miasto stanowi odrębny ekosystem – różni je dostęp do wody, infrastruktura i dieta gryzoni, co przekłada się na skład przenoszonych patogenów. Efektem projektu ma być mapa lokalizacji i zagrożeń, pozwalająca na lokalne i krajowe działania zaradcze wobec chorób odzwierzęcych.

Jedno zdrowie i droga od badań do decyzji

W swojej pracy badacz stosuje podejście One Health, zakładające, że zdrowia człowieka nie da się chronić bez dbałości o zdrowie zwierząt i środowiska. Biomonitoring, czyli obserwacja patogenów i ich wektorów w środowisku, dostarcza wiedzy niezbędnej do działań prewencyjnych i naprawczych. Naukowiec podkreśla, że badania podstawowe odpowiadają na pytania o to, co, gdzie, jak i kiedy, a ich wyniki mogą następnie zasilać badania aplikacyjne i wdrożeniowe. Ilustruje to przykładem z czerwca 2023 roku, gdy zespoły z Gdańska, Krakowa i Helsinek wykryły zakażenie kotów wirusem ptasiej grypy i przekazały informację służbom sanitarnym i weterynaryjnym. Sprawny przepływ wiedzy do samorządów i instytucji publicznych badacz uznaje za nieodłączny element pracy nad bezpieczeństwem zdrowotnym.

Wybrane wypowiedzi 

Patogeny bez granic

Na pewno trzeba pamiętać, że pasożyty, bakterie, wirusy, grzyby nie znają granic. One przemieszczają się. Przemieszczają się razem z towarami, którymi handlujemy, razem z podróżnymi, którzy wyjeżdżają i przemieszczają się z miejsca na miejsce, także z nami, z naszymi czworonożnymi przyjaciółmi.

Podejście jednego zdrowia

Podejście, które stosuję w swoich badaniach naukowych i w ogóle w pracy, którą wykonuję, to podejście jednego zdrowia, tak zwane One Health. (...) Jeżeli wiemy, jakie zarazki, jakie patogeny, gdzie występują, przez co są przenoszone, w jakich lokalizacjach występują, to posiadając taką wiedzę, jesteśmy w stanie wdrożyć jakieś działania naprawcze albo prewencyjne.

Od badań podstawowych do wdrożeń

Zawsze w badaniach podstawowych odpowiadamy na bardzo, może nie proste, ale właśnie podstawowe pytanie: co, gdzie, jak, kiedy. A następnie zdobyte wyniki możemy wdrożyć czy też przeprowadzić aplikację.