Podcast NCN 04/08 - Jak kształtować karierę w nauce

Czy karierę naukową można zaplanować? Czym kierować się w wyborze promotora, zespołu badawczego i tematu badań? Co decyduje o sukcesie grantowym i jak budować niezależność? O tym rozmawiamy w ósmym odcinku podcastu NCN. Gośćmi Anny Korzekwy-Józefowicz są prof. Agnieszka Chacińska, dyrektorka IMoL PAN oraz dr Dawid Kobiałka z Uniwersytetu Łódzkiego.

Prof. Agnieszka Chacińska jest biolożką molekularną, dyrektorką Międzynarodowego Instytutu Mechanizmów i Maszyn Molekularnych PAN, a także laureatką pierwszej Nagrody Polskiej Akademii Nauk. Jej zainteresowania naukowe skupiają się wokół powstawania i działania mitochondriów. Dr Dawid Kobiałka, archeolog z Uniwersytetu Łódzkiego, specjalizuje się w archeologii sądowej i archeologii zbrodni, jest tegorocznym laureatem Nagrody NCN. Bada pozostałości Zbrodni Pomorskiej 1939 roku, rekonstruuje i dokumentuje te wydarzenia. Oboje należą do grona polskich naukowców, których badania są rozpoznawalne również na arenie międzynarodowej. W podcaście dzielą się doświadczeniami związanymi z budowaniem kariery naukowej, zdobywaniem finansowania na badania oraz pracą w zespołach badawczych.

Fascynacja ważniejsza niż plan kariery

Oboje goście podkreślają, że dobra kariera naukowa nie powinna opierać się na chłodnych kalkulacjach na temat kolejnych stopni naukowych czy stanowisk. Zdaniem prof. Agnieszki Chacińskiej kluczowe jest odnalezienie obszaru, który autentycznie fascynuje i daje satysfakcję. To właśnie ciekawość i zainteresowanie konkretnym problemem badawczym pozwalają wytrwać w wymagającej pracy naukowca przez wiele lat.

Podobnie uważa dr Dawid Kobiałka. Jak mówi, najlepiej gdy „rozum i serce idą w jednym kierunku”. Nauka wymaga długofalowego zaangażowania, dlatego warto wybierać tematy, które wydają się ważne i inspirujące same w sobie, a nie tylko korzystne z punktu widzenia osiągania kolejnych etapów kariery.

Dobra nauka rodzi się z krytycznej dyskusji

Jednym z głównych tematów rozmowy jest zdobywanie grantów i rozwijanie własnych pomysłów badawczych. Prof. Chacińska przekonuje, że podstawą każdego dobrego projektu naukowego jest interesujący pomysł, który następnie trzeba poddać krytycznej, merytorycznej dyskusji. Im więcej pytań i uwag pojawi się na etapie przygotowań, tym większa szansa, że projekt przekona ekspertów oceniających wniosek grantowy. Szczególnie ważne jest konfrontowanie swoich koncepcji nie tylko ze specjalistami z danej dziedziny, lecz także z naukowcami spoza własnego obszaru badawczego. Dzięki temu łatwiej sprawdzić, czy rzeczywiście potrafimy opowiedzieć o swoich badaniach w sposób zrozumiały i pokazać, na czym polega ich nowatorstwo.

Dr Kobiałka ilustruje tę radę własnym doświadczeniem związanym z konkursem SONATA BIS. Przygotowując się do rozmowy z panelem ekspertów, skonsultował swoją prezentację z prof. Arkadiuszem Marciniakiem, archeologiem, prezesem Europejskiego Stowarzyszenia Archeologów. Krytyczne uwagi sprawiły, że całkowicie przebudował sposób przedstawienia projektu. Efekt okazał się bardzo dobry: wniosek został oceniony jako trzeci spośród 96 zgłoszeń w obszarze nauk humanistycznych, społecznych i o sztuce.

Mobilność otwiera nowe perspektywy

W rozmowie dużo miejsca poświęcono również znaczeniu mobilności naukowej. Prof. Chacińska zwraca uwagę, że rozwój naukowca wymaga zarówno zmiany środowisk badawczych, jak i otwartości na nowe zagadnienia. Wyjazdy do innych ośrodków pozwalają poznać odmienne sposoby prowadzenia badań, inne metody pracy i nowe kultury organizacyjne. To doświadczenia, które poszerzają horyzonty i pomagają budować naukową dojrzałość.

Z kolei dr Kobiałka podkreśla, że pozostawanie przez całą karierę w jednym miejscu może ograniczać rozwój. Jego zdaniem mobilność, także międzynarodowa, jest warunkiem prowadzenia badań, które wnoszą coś nowego do nauki. Nawet trudne doświadczenia związane ze zmianą otoczenia stają się ważną częścią rozwoju badacza.

Nauka to praca zespołowa

Goście podcastu zgodnie podkreślają, że współczesna nauka jest przedsięwzięciem zespołowym. Prof. Chacińska opowiada o budowaniu grup badawczych opartych na odpowiedzialności, wzajemnym zaufaniu i otwartej dyskusji. Jej zdaniem szczególnie ważne jest tworzenie przestrzeni do regularnej wymiany pomysłów oraz wspieranie młodych naukowców w stopniowym osiąganiu samodzielności.

Dr Kobiałka pokazuje natomiast na przykładzie badań archeologicznych, że sukces zależy często od współpracy specjalistów reprezentujących różne dyscypliny. W jego projektach uczestniczą archeolodzy, antropolodzy, medycy sądowi, specjaliści od teledetekcji czy geochemii. To właśnie połączenie kompetencji wielu osób pozwala odpowiadać na najbardziej złożone pytania badawcze.

Wybrane wypowiedzi

Prof. Agnieszka Chacińska

Trzeba mieć dobry pomysł i trzeba go poddawać dyskursowi, także krytycznemu. W momencie, kiedy środowisko dookoła nie sprzyja dyskusji, nie emocjonalnej, tylko merytorycznej, to naprawdę to osłabia szansę. Musi być pomysł i on musi być poddany krytyce, po to, żeby dojrzał do takiego poziomu, że przekona później recenzentów.

Musimy się nauczyć mówić takim językiem, aby trafiać do niespecjalistów, bo panele grantowe składają się z niespecjalistów, to jest bardzo istotne. Najważniejsza rzecz moim zdaniem w całym procesie.

Chciałabym doradzić młodym ludziom, żeby zadali sobie pytanie, co ich fascynuje w konkretnym przypadku. Jeżeli niewiele ich fascynuje lub nie potrafią tego wypowiedzieć, to być może to nie jest właściwa droga. Namawiałabym do świadomych wyborów, one w zasadzie nie powinny być kierowane etapami kariery. Musi być naprawdę prawdziwe zainteresowanie tym, co się robi, bo jeżeli tego nie ma, to nic z tej pracy nie wyjdzie.

Człowiek nie może robić dokładnie tego samego w okresie stażu doktorskiego, co robił w czasie doktoratu. Szukałabym nowych wyzwań. Ten element zmiany zainteresowań naukowych plus zmiana środowiska to razem daje naprawdę bardzo pozytywny efekt w postaci otworzenia horyzontów.

Dr Dawid Kobiałka

Idealne rozwiązanie jest takie, kiedy rozum i serce idą w jednym kierunku. Chłodne myślenie o tym, gdzie ja będę za pięć, dziesięć lat, nie jest najlepszym rozwiązaniem. To, czym powinniśmy się kierować, to jest właśnie przekonanie o tym, że chcemy zrobić coś ciekawego, nowego, coś, co jest dla nas po prostu ważne samo przez się, a nie, że to będzie gwarantem mojego doktoratu, bo naukę można robić bardzo dobrą mając samego magistra.

Warto słuchać mistrzów.

Mobilność to jest podstawa, jeśli chcemy robić badania, które pchają nas do przodu. Mamy jedno życie i jeśli chcemy coś wartościowego zrobić w nauce, to niestety droga jest długa, kręta i wiąże się właśnie z mobilnością.

Być upartym i po prostu do celu. Jak się wierzy w to, co chce się zrobić, że to jest ważne, potrzebne, to trzeba robić wszystko, żeby to rozwijać mimo problemów, które po drodze są. Bo te problemy, jeśli uda się je przejść, w takiej średniej perspektywie można tylko zyskać.

To, co robimy, jest nauką, ale taka archeologia jest także misją.