8 listopada dr Weronika Bieniasz objęła stanowisko zastępczyni dyrektora Narodowego Centrum Nauki. Z agencją jest związana od 2012 roku.
Dr Weronika Bieniasz jest doktorem nauk chemicznych, absolwentką Wydziału Chemii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jest autorką i współautorką publikacji naukowych oraz zgłoszeń patentowych w obszarze chemii powierzchni materiałów i katalizy.
Z Narodowym Centrum Nauki jest związana od 14 lat. W latach 2012-2018 zajmowała stanowisko Koordynatorki Dyscyplin w grupie Nauk Ścisłych i Technicznych, odpowiadając za organizację konkursów oraz zapewnienie prawidłowego przebiegu procesu oceny wniosków. Od 2019 roku kierowała Zespołem ds. Elektronicznego Systemu Obsługi Wniosków.
Posiada wieloletnie doświadczenie w projektowaniu i doskonaleniu procesów związanych z finansowaniem badań naukowych oraz zapewnianiu spójności pomiędzy regulacjami, procesami organizacyjnymi i rozwiązaniami systemowymi wspierającymi funkcjonowanie Narodowego Centrum Nauki.
Dr Weronika Bieniasz została wyłoniona w konkursie ogłoszonym w maju br. Zastąpiła na stanowisku zastępcy dyrektora dra Marcina Lianę, który sprawował tę funkcję przez dwie kadencje.
Jesteśmy głęboko wstrząśnięci tragicznymi wydarzeniami, które miały miejsce 7 listopada w Krakowie.
Składamy najszczersze kondolencje rodzinom oraz bliskim ofiar. Rannym życzymy szybkiego powrotu do zdrowia, a wszystkim dotkniętym tą tragedią przekazujemy wyrazy solidarności i wsparcia.
We współpracy z Partnerstwem Europejskim Resilient Cultural Heritage ogłaszamy konkurs na międzynarodowe projekty badawcze dotyczące ochrony dziedzictwa kulturowego.
Tematy konkursu:
Risk and impact assessment and cultural heritage risk preparedness and management.
Managing the loss and damage of cultural heritage impacted by climate change-induced natural hazards.
Traditional, local and Indigenous knowledge systems and practices as resources and frameworks for societal resilience in the context of climate change.
Sustainable governance of the cultural heritage sector.
Szczegółowy zakres tematyczny konkursu znajduje się w ogłoszeniu o konkursie na stronie Partnerstwa Europejskiego Resilient Cultural Heritage.
W konkursie można otrzymać granty na realizację projektów badawczych prowadzonych przez konsorcja międzynarodowe złożone z minimum 3 zespołów badawczych, z co najmniej 3 różnych krajów biorących udział w konkursie. Konsorcjum może składać się z maksymalnie 7 partnerów.
Polskie zespoły mogą otrzymać w konkursie środki na wynagrodzenia dla zespołu badawczego, wynagrodzenia i stypendia dla studentów lub doktorantów, zakup lub wytworzenie aparatury naukowo-badawczej oraz pokryć inne koszty związane z wydatkami niezbędnymi do realizacji projektu badawczego (szczegóły w uchwale Rady NCN). Kierownik polskiego zespołu musi posiadać co najmniej stopień naukowy doktora.
Kraje i agencje finansujące uczestniczące w konkursie
Austria (BMFWF/FWF), Belgia (BELSPO), Belgia (FWO), Belgia (F.R.S.-FNRS), Bułgaria (BNSF), Chorwacja (MSEY), Czechy (AVCR), Dania (DAFSHE), Egipt (STDF), Estonia (ETAG), Finlandia (AKA), Francja (ANR), Hiszpania (AEI), Irlandia (Research Ireland), Królestwo Niderlandów (NWO), Litwa (LMT), Łotwa (LZP), Malta (XM), Mołdawia (ANCD), Niemcy (BMFTR/DLR-PT), Norwegia (RCN), Polska (NCN), Rumunia (MC-UMP), Słowacja (CVTI SR), Słowacja (SAS), Szwecja (SRC), Turcja (TÜBITAK), Wielka Brytania (AHRC/UKRI)
Harmonogram konkursu
I etap: termin składania wspólnych wniosków wstępnych (Pre-proposals) w systemie EPSS: 11 stycznia 2027 r. 14:00 CET
II etap:
termin składania wspólnych wniosków pełnych (Full proposals) w systemie EPSS: 16 czerwca 2027 r. 14:00 CEST
Termin składania wniosków krajowych w systemie OSF: 23 czerwca 2027 r. 23:59 CEST.
Wyniki konkursu
ogłoszenie listy projektów zakwalifikowanych do finansowania – październik 2027
rozpoczęcie realizacji projektów: grudzień 2027 – czerwiec 2028
Wnioskodawców zainteresowanych udziałem w konkursie zapraszamy do udziału w webinarze informacyjnym organizowanym przez Partnerstwo Europejskie RCH, który odbędzie się 17 listopada o godz. 14:00 CET. Rejestracja.
Narodowe Centrum Nauki rozstrzygnęło konkurs Coordination and Capacity Kick-off, którego celem było wsparcie polskich naukowców w budowaniu międzynarodowych zespołów badawczych i rozwijaniu pomysłów na interdyscyplinarne projekty. Na opublikowanej liście rankingowej znalazły się 53 wnioski o łącznej wartości niemal 630 tys. zł.
Najwięcej grantów przyznano w obszarach nauk humanistycznych, społecznych i o sztuce (HS) oraz nauk ścisłych i technicznych (ST), po 24. Kolejnych 5 grantów przypadło wnioskodawcom reprezentującym nauki o życiu (NZ). Każdy z zakwalifikowanych wniosków otrzymał finansowanie w wysokości 11 879 zł (2800 euro).
Konkurs inny niż pozostałe
Coordination and Capacity Kick-off wyróżniał się na tle pozostałych konkursów NCN. Jego celem nie było finansowanie badań naukowych, lecz stworzenie warunków do ich wspólnego zaplanowania przez badaczy z Polski oraz państw-darczyńców Funduszy EOG: Norwegii, Islandii i Liechtensteinu.
Grant można przeznaczyć na pokrycie kosztów podróży i pobytu podczas wizyty u potencjalnego partnera z państwa-darczyńcy. W uzasadnionych przypadkach możliwe jest również sfinansowanie przyjazdu badacza z jednego z tych państw do Polski. Bezpośrednie spotkania mają umożliwić naukowcom wymianę doświadczeń i opracowanie założeń przyszłego projektu interdyscyplinarnego.
Nietypowy jest również sposób finansowania i rozliczania grantów. Każdy z beneficjentów otrzyma finansowanie w formie ryczałtu w jednakowej wysokości. Warunkiem jego rozliczenia będzie przedstawienie dokumentu Expression of Interest, podpisanego przez przedstawiciela instytucji z państwa-darczyńcy. Dokument ten ma potwierdzać odbycie spotkania i podjęcie współpracy nad koncepcją projektu. Beneficjenci będą również zobowiązani do przygotowania koncepcji interdyscyplinarnego projektu badawczego.
Pierwszy krok w stronę LANGSPIL
Konkurs C&C Kick-off został zaprojektowany jako działanie przygotowawcze do konkursu LANGSPIL na międzynarodowe, interdyscyplinarne projekty z obszaru badań podstawowych finansowane ze środków Funduszy EOG na lata 2021–2028.
LANGSPIL będzie wspierać trzyletnie projekty realizowane przez międzynarodowe konsorcja badawcze. Szczególne znaczenie będzie miało łączenie różnych dyscyplin naukowych, w tym nauk społecznych i humanistycznych, oraz współpraca z partnerami spoza środowiska akademickiego. Projekty mają odpowiadać na wyzwania związane z zieloną transformacją Europy, demokracją, praworządnością i prawami człowieka oraz włączeniem społecznym i odpornością społeczeństw.
C&C Kick-off ma pomóc naukowcom w nawiązaniu współpracy z partnerami z Norwegii, Islandii i Liechtensteinu oraz wspólnym opracowaniu koncepcji badawczych, które mogą stać się podstawą przyszłych wniosków w konkursie LANGSPIL. Udział w C&C Kick-off nie zobowiązuje jednak do złożenia takiego wniosku ani nie gwarantuje uzyskania finansowania.
Inteligentne kompozyty biopochodne, molekularne mechanizmy stwardnienia zanikowego bocznego, chemia gazów szlachetnych, metody syntezy nowych nadprzewodników, kontrolowanie procesów druku 3D oraz sposoby eliminacji wiecznych chemikaliów ze środowiska to tematy projektów, które zrealizują polscy naukowcy we współpracy z partnerami ze Słowenii.
W konkursie OPUS 30 w ścieżce LAP polskie zespoły badawcze mogą ubiegać się o finansowanie projektów realizowanych we współpracy dwu- lub trójstronnej z zespołami z zagranicy w ramach programu Weave. Ścieżka LAP to uproszczony sposób na wyłanianie w konkursach najlepszych projektów angażujących partnerów z dwóch lub trzech krajów, który pozwala uniknąć dublowania procedur oceny. Wnioski LAP są oceniane tylko raz, przez jedną agencję lub organizację, w ramach jej standardowych programów grantowych. Wnioski rekomendowane przez agencję wiodącą podlegają zatwierdzeniu przez agencje grantowe z krajów, z których pochodzą zespoły partnerskie.
Narodowe Centrum Nauki pełni rolę agencji wiodącej w programie Weave dla projektów LAP składanych w ramach jesiennej edycji konkursu OPUS. W trzydziestej edycji konkursu eksperci NCN ocenili projekty angażujące naukowców z Polski i Słowenii, a ich rekomendacje zostały zaakceptowane przez słoweńską agencję ARIS (Javna agencija za znanstvenoraziskovalno in inovacijsko dejavnost Republike Slovenije), która sfinansuje prace słoweńskich zespołów.
Tematy polsko-słoweńskich projektów
W konkursie OPUS 30 LAP finansowanie otrzymało 6 projektów, które będą realizowane we współpracy polsko-słoweńskiej. Łączny budżet przeznaczony dla polskich zespołów to ponad 11,1 mln zł.
Finansowanie w grupie nauk o życiu otrzymał projekt, którego kierownikiem po polskiej stronie jest dr hab. Katarzyna Raczyńska z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Naukowcy będą pracować nad wyjaśnieniem molekularnego mechanizmu jednej ze śmiertelnych chorób neurodegeneracyjnych, stwardnienia zanikowego bocznego (ALS), związanego z mutacjami w genie FUS. W swoich badaniach wykorzystają m.in. trójwymiarowe neurosferoidy, czyli modele przypominające ludzki mózg. Partnerem projektu po stronie słoweńskiej jest zespół pod kierownictwem dr Heleny Motaln z Instytutu Jozefa Stefana.
W grupie nauk ścisłych i technicznych granty otrzymało 5 projektów.
Dr hab. Mihailis Arhangelskis z Uniwersytetu Warszawskiego wraz z zespołem przyjrzy się grupie pierwiastków uważanych dotąd za całkowicie niereaktywne, zwanych gazami szlachetnymi. Badacze planują wykazać, że gazy te mogą reagować z innymi pierwiastkami w odpowiednio dobranych ekstremalnych warunkach, m.in. przy podwyższonym ciśnieniu oraz temperaturze. Wymuszone reakcje pomogą zrozumieć zasady rządzące reaktywnością gazów szlachetnych i mogą doprowadzić do odkrycia ich nowych związków. Partnerem projektu po stronie słoweńskiej będzie grupa badawcza prof. Matica Lozinšeka z Instytutu Jozefa Stefana.
Nadprzewodniki na bazie niklanów to przedmiot badań naukowców z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie pod kierownictwem dr hab. Dominika Kurzydłowskiego. Mają zdolność do przewodzenia prądu elektrycznego bez oporu, jednak ich możliwości są słabo zbadane ze względu na trudności związane z ich syntezą. Dzięki grantowi OPUS LAP polscy badacze we współpracy z zespołem prof. Mireli Dragomir z Instytutu Jozefa Stefana będą pracować nad innowacyjnymi metodami syntezy i charakteryzowania nowych tlenków i tlenofluorków niklu, które mogłyby być nadprzewodnikami, co umożliwi dalsze badanie ich właściwości i zrozumienie ich zachowania.
Grupa naukowców z Wojskowej Akademii Technicznej im. Jarosława Dąbrowskiego pod kierownictwem dra inż. Krzysztofa Grzelaka będzie pracować nad udoskonaleniem jednej z technologii druku 3D metali: metody bezpośredniego napawania energią (Direct Energy Deposition, DED). Jest ona wykorzystywana do wytwarzania skomplikowanych elementów, wykorzystywanych m.in. w lotnictwie, energetyce czy przemyśle. Obecnie wyzwaniem dla szerszego jej zastosowania jest zapewnienie stabilnej jakości wytwarzanych elementów. We współpracy z grupą prof. Drago Bračuna z Uniwersytetu Lublańskiego będą pracować nad zaawansowanym systemem pomiaru temperatury jeziorka ciekłego metalu, który w przyszłości umożliwi sterowanie procesem DEW w czasie rzeczywistym.
Zespół pod kierownictwem dra inż. Mateusza Ficka z Politechniki Gdańskiej otrzymał grant na badania związane z zanieczyszczeniem wód tzw. wiecznymi chemikaliami, czyli substancjami perfluoroalkilowymi (PFAS). Związki te stanowią rosnące zagrożenie dla zdrowia publicznego i ekosystemów wodnych. We współpracy z zespołem dra Sebastijana Kovačiča z Uniwersytetu Mariborskiego naukowcy będą rozwijać przełomowe platformy materiałowe łączące zaawansowane nanostruktury węglowe z innowacyjnymi polimerami funkcjonalnymi, które będą wykorzystywane do fotoelektrochemicznej degradacji zanieczyszczeń. Elementem projektu będzie również kampania edukacyjna mająca na celu podniesienie świadomości społecznej dotyczącej zagrożeń związanych z PFAS.
Na Politechnice Wrocławskiej zespół pod kierownictwem dra Szymona Dudy zrealizuje projekt OPUS LAP dotyczący kompozytów biopochodnych. To obiecująca grupa materiałów wzmacnianych włóknami naturalnymi, które mogą zastąpić materiały syntetyczne w wielu dziedzinach życia, ograniczając negatywny wpływ na środowisko. Naukowcy skoncentrują się na opracowaniu nowej metody oceny i modelowania uszkodzeń zmęczeniowych w inteligentnych bio-kompozytach oraz kompozytach hybrydowych. Wyniki ich badań przyczynią się do bardziej bezpiecznego i świadomego projektowania konstrukcji z materiałów przyjaznych środowisku. Partnerem projektu po słoweńskiej stronie jest zespół prof. Zorana Berganta z Uniwersytetu Lublańskiego.
Statystyki OPUS i OPUS LAP
W rozstrzygniętym w czerwcu br. konkursie OPUS 30+LAP/Weave do NCN wpłynęła rekordowa liczba 2359 wniosków na łączną kwotę ponad 4 mld zł. W pierwszej turze rozstrzygnięć finansowanie otrzymało 279 wniosków OPUS o wartości niemal 570,7 mln zł. Kolejne wyniki dotyczyły projektów z udziałem zespołów z Austrii i Czech (26 projektów o wartości ponad 43,6 mln zł), Belgii-Flandrii (1 projekt o wartości 1,5 mln zł) oraz Szwajcarii (10 projektów, ponad 18,5 mln zł).
Lista laureatów konkursu OPUS 30+LAP/Weave liczy obecnie 322 projekty OPUS i OPUS LAP, o łącznej wartości ponad 645,5 mln zł. Do grona laureatów konkursu dołączą jeszcze projekty zakładające współpracę z partnerami z Niemiec. Po publikacji ostatnich wyników znane będą ostateczne statystyki i wskaźniki sukcesu w konkursie OPUS 30+LAP/Weave.
W 12. odcinku serii rozmawiamy z psycholożką, dr hab. Moniką Wróbel, profesorką z Uniwersytetu Vizja, członkinią Rady Naukowej Instytutu Psychologii PAN badającą emocje jako komunikaty społeczne. Uśmiech, łzy i płacz – pozornie dobrze znane i intuicyjnie rozumiane – w różnych kontekstach mogą znaczyć coś zupełnie innego. W rozmowie z Anną Korzekwą-Józefowicz badaczka opowiada o tym, jak interpretujemy ekspresje emocjonalne, co wpływa na ich odbiór i dlaczego nawet nasze najbardziej oczywiste przekonania nie zawsze wytrzymują konfrontację z wynikami badań.
Uśmiech nie zawsze znaczy to samo
Emocje można traktować jako komunikaty społeczne. Uśmiech zazwyczaj kojarzymy z ciepłem i życzliwością, ale jego znaczenie zależy od tego, kto się uśmiecha, do kogo i w jakiej sytuacji. Ten sam uśmiech może zostać odebrany zupełnie inaczej, jeśli pojawia się w nieadekwatnym kontekście.
– Jeżeli ten komunikat jest dostosowany do kontekstu, kiedy on jest stosowny, to my wiemy, że ludzie wtedy na te ekspresje odpowiadają zgodnie z przypisanym im znaczeniem – tłumaczy badaczka.
Przykładem może być uśmiech osoby, której nie lubimy albo której nie ufamy. Ekspresja, która w innych okolicznościach miałaby charakter afiliacyjny, może zostać odczytana jako wyraz dominacji czy nawet poniżenia. Na interpretację wpływają także cechy odbiorcy, sytuacja i kultura.
Łzy w bliskiej relacji
Jednym z nowszych obszarów badań prof. Wróbel, który zgłębia wraz ze swoją doktorantką, są łzy w związkach romantycznych. Badaczki sprawdzają, czy i w jakich sytuacjach ludzie płaczą przy swoich partnerach i partnerkach. Wyniki pokazują, że łzy mogą pełnić więcej funkcji, niż początkowo zakładano.
Mogą być komunikatem o dobrym samopoczuciu i bliskości, sygnalizować negatywne emocje czy służyć manipulacji. Okazało się jednak, że są także sytuacje, w których bliska osoba pomaga regulować emocje wywołane przez kogoś innego. Po trudnym dniu w pracy płacz może pojawić się dopiero w domu – w miejscu, w którym człowiek czuje się bezpiecznie i może pozwolić sobie na wyrażenie emocji.
Osobną grupę stanowią sytuacje związane z troską o innych (ludzi, zwierzęta) czy z wydarzeniami na świecie. Partner lub partnerka staje się wtedy bezpiecznym kontekstem, w którym można wyrazić emocje wywołane cierpieniem innych.
Od zdjęć do prawdziwego płaczu
Metody badania ekspresji emocjonalnych zmieniały się wraz z rozwojem psychologii. Początkowo naukowcy wykorzystywali przede wszystkim zdjęcia przedstawiające osoby uśmiechające się czy płaczące w różny sposób. Z czasem coraz większe znaczenie zaczęły mieć dynamiczne ekspresje.
Zespół prof. Wróbel stworzył bazę około 500 nagrań przedstawiających różne rodzaje ekspresji – ze łzami i bez. Badaczka podkreśla jednak, że także takie materiały mają ograniczenia, ponieważ przedstawiany płacz jest upozowany. Dlatego kolejnym krokiem jest próba wykorzystania w badaniach spontanicznych zachowań.
W jednym z badań uczestnicy mieli pokazać, jak wyglądaliby, gdyby płakali ze smutku, a następnie – jak płakaliby, chcąc kogoś zmanipulować. Okazało się, że w odgrywanym płaczu manipulacyjnym częściej pojawiały się zachowania łatwe do udawania, takie jak ocieranie łez czy dotykanie twarzy.
Psychologia bliższa życiu
Jedną ze zmian, jakie zaszły w badaniach nad ekspresjami emocjonalnymi, jest uwzględnienie w dużo większym stopniu kontekstu.
– Kiedyś po prostu pokazywano twarze na białym tle, bez żadnych ludzi obok, bez żadnej informacji, w jakiej sytuacji ta osoba się znajduje. Dzisiaj już wiemy, że nie w taki sposób bada się emocje – mówi prof. Wróbel.
Badaczka zwraca uwagę na napięcie między kontrolą eksperymentalną a realizmem. W laboratorium łatwiej wyizolować badany efekt. Im bardziej badanie przypomina prawdziwe życie, tym więcej pojawia się zmiennych i tym trudniej interpretować wyniki. Jednocześnie obraz ludzkich zachowań staje się wtedy pełniejszy.
Nie wszystko, co „wiemy”, jest prawdą
Psychologia często sprawdza przekonania, które wydają nam się oczywiste. Ludzie mają intuicje dotyczące emocji, relacji czy zachowania innych osób, ale te intuicje bywają ze sobą sprzeczne.
– Psycholog i psycholożka mówią rzeczy, które teoretycznie ludzie wiedzą, ale czasami ludzie wiedzą sprzeczne rzeczy i psychologia pozwala rozwikłać na przykład, czy przeciwieństwa się przyciągają, czy jednak swój ciągnie do swego – mówi prof. Wróbel.
Jednym z przekonań, które sama badaczka musiała zrewidować w trakcie badań, było założenie, że osoba płacząca w pracy jest postrzegana jako mniej kompetentna. Wyniki pokazują, że nie musi tak być. Znaczenie ma m.in. sposób wyrażania emocji. Subtelna łza może jednocześnie komunikować emocje i wskazywać na ich kontrolowanie, nie powodując spadku zaufania do kompetencji danej osoby.
Nie płacz tylko w ukryciu
Popularne przekonanie, że płakać należy wyłącznie w samotności, może oznaczać rezygnację z ważnej społecznej funkcji łez. Według prof. Wróbel łzy są nie tylko reakcją fizjologiczną, ale także sygnałem kierowanym do innych osób.
Badaczka odwołuje się do koncepcji łez jako „spoiwa społecznego” (social glue). Płacz może komunikować, że potrzebujemy pomocy, bliskości czy wsparcia. Badania wskazują też, że poczucie ulgi kojarzone potocznie z katharsis po wypłakaniu się, wiąże się z otrzymaniem wsparcia społecznego. Samotny płacz nie musi przynosić tego samego efektu.
Wybrane cytaty
Jak zmieniało się badanie emocji
To, co wiemy o ekspresjach, czego nie było wiadomo, to właśnie rola kontekstu. Kiedyś po prostu pokazywano twarze na białym tle, bez żadnych ludzi obok, bez żadnej informacji, w jakiej sytuacji ta osoba się znajduje. Dzisiaj już wiemy, że nie w taki sposób bada się emocje i coraz bardziej troszczymy się o to, żeby te nasze bodźce były jak najbardziej kontekstowe.
Laboratorium a prawdziwe życie
Ja wiem, że jak badamy w laboratorium, to mamy dużą trafność, kontrolujemy wpływ zmiennych, mamy taki czysty efekt. Natomiast my widzimy, że teraz, kiedy mamy możliwość wykorzystywania na przykład filmów wideo, gdzie ludzie płaczą naprawdę, tego szumu jest znacznie więcej, efekty są trudniejsze do interpretacji, dużo mniej stabilne, ale obraz tego, co wiemy, staje się pełniejszy.
Łzy jako społeczne spoiwo
Jeżeli ktoś ma takie przekonanie, że nie wolno płakać przy innych, to nie korzysta z tego, co łzy i płacz mają w sobie najlepsze. Dlatego, że nasz model i podejście na przykład Ada Vingerhoetsa, bardzo znanego badacza płaczu, mówi, że łzy są klejem społecznym – social glue, spoiwo społeczne. I to, co łzy powodują, to jest wysyłanie komunikatu: jestem w tym momencie w takim stanie, że potrzebuję twojej pomocy, chcę, żebyś mnie przytulił, chcę, żebyś był blisko, podzielił się ciepłym słowem.
Można płakać w pracy
To, co mnie samą zaskoczyło w badaniach – sama miałam to przekonanie i potrzebowałam psychologii, żeby je zrewidować – to było przekonanie, że łzy, zwłaszcza w pracy, powodują, że jesteśmy postrzegani jako niekompetentni. No i nasze badania pokazują, że nie, i nie tylko nasze badania. To zależy od tego, jak płaczemy. Jeżeli to jest taka subtelnie roniona łza, nawet w takim kontekście jak praca, to ona nie spowoduje spadku zaufania do naszych kompetencji, dlatego że pokazuje naszą człowieczą stronę.
NCN zwiększył moją wiarę w siebie
Jestem z pokolenia, które jeszcze publikowało po polsku i wydawało się, że to jest normalne. Jak napisałam pierwszy grant NCN, to nagle musiałam mieć publikację po angielsku.
Bez NCN-u nie zrobiłabym takich badań, jakie robiłam, bo trudno by je było zrobić bez pieniędzy. Nie opublikowałabym takich artykułów, które dzisiaj przyniosły mi te współprace, które mam, i kolejny grant. Więc powiedziałabym – to zabrzmi górnolotnie i trochę patetycznie – ale NCN bardzo zwiększył moją wiarę w siebie jako naukowczynię.
Seria #pokolenieNCN to 15 rozmów z 15 badaczkami i badaczami na 15-lecie Narodowego Centrum Nauki. Prowadzi je Anna Korzekwa-Józefowicz.
We wcześniejszych jedenastu odcinkach rozmawialiśmy z Aleksandrą Rutkowską, Michałem Tomzą, Małgorzatą Kot, Karoliną Ćwiek-Rogalską, Maciejem Trusiakiem, Agatą Starostą, Karoliną Safarzyńską, Karoliną Kremens, Maciejem Grzybkiem, Rafałem Szablą i Piotrem Bystranowskim. W kolejnym zobaczymy Artura Obłuskiego. Odcinki ukazują się na kanale NCN na YouTube w czwartki, co trzy tygodnie. Seria potrwa do końca roku.
Pod koniec października Partnerstwo Europejskie Resilient Cultural Heritage ogłosi pierwszy konkurs na międzynarodowe projekty badawcze pn. Foundations for climate-resilient cultural heritage: Assessing and managing impact and risk, dealing with damage and loss.
W konkursie RCH Call 2027 weźmie udział 28 agencji finansujących z 25 krajów, a przewidywany budżet na finansowanie projektów badawczych wynosi ponad 27 mln EUR. Nabór jest współfinansowany przez Unię Europejską.
Tematyka badawcza konkursu obejmuje następujące zagadnienia :
Risk and impact assessment and cultural heritage risk preparedness and management;
Managing the loss and damage of cultural heritage impacted by climate change-induced natural hazards;
Traditional, local and Indigenous knowledge systems and practices as resources and frameworks for societal resilience in the context of climate change;
Sustainable governance of the cultural heritage sector.
O finansowanie będą mogły starać się konsorcja międzynarodowe złożone z co najmniej trzech zespołów badawczych pochodzących z co najmniej trzech krajów biorących udział w konkursie. Wnioskodawców będą obowiązywały krajowe wymogi formalne określone przez organizacje finansujące projekty uczestniczące w konkursie.
Przewidywany termin składania wniosków wstępnych: 11 stycznia 2027 r.
Europejskie Partnerstwo One-Health Antimicrobial Resistance (EUP OHAMR) zapowiada drugi konkurs na międzynarodowe projekty badawcze pn. Understand, Model and Stop AMR Transmission, który zostanie ogłoszony 18 listopada 2026 r. Nabór jest współfinansowany przez Unię Europejską.
W konkursie OHAMR Call 2027 wezmą udział 33 agencje finansujące z 26 krajów, a przewidywany budżet na finansowanie projektów badawczych wynosi ponad 28 mln EUR. Jego celem jest ograniczenie rozwoju oraz transmisji oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe. Zjawisko to stanowi obecnie jedno z największych globalnych wyzwań dla zdrowia ludzi i zwierząt oraz środowiska. Mimo dotychczasowych wysiłków i pojawienia się nowych technologii, obecne środki i rozwiązania wciąż pozostają niewystarczające, by zmniejszyć jego skalę. Głębsze zrozumienie dynamiki transmisji oporności jest niezbędne do poprawienia strategii zapobiegania i mechanizmów kontroli. Potrzebne jest opracowanie nowych i ulepszonych środków i metod, które pozwolą skuteczniej walczyć z rosnącą opornością na środki przeciwdrobnoustrojowe, opartych na lepszym zrozumieniu mechanizmów napędzających powstawanie, ewolucję, selekcję, utrzymywanie się oraz transmisję oporności wśród ludzi, zwierząt i w środowisku, zgodnie z koncepcją Jednego Zdrowia (One Health).
Zakres tematyczny konkursu obejmie trzy tematy badawcze:
Topic 1: Model AMR transmission dynamics to predict the risk of AMR emergence and spread to support decision making of public authorities;
Topic 2: Understand and characterize the role of host commensal micro-organisms (including fungi) in AMR dynamics and develop solutions aiming at selective decolonizing of resistant organisms in the host (human and animals) to prevent transmission;
Topic 3: Develop or improve tools and methods to reduce resistant bacteria, fungi, and resistance genes in environmental hotspots, and investigate the impact of these tools and methods on AMR Transmission.
O finansowanie będą mogły starać się konsorcja międzynarodowe złożone z co najmniej trzech zespołów badawczych pochodzących z co najmniej trzech krajów biorących udział w konkursie. Wnioskodawców będą obowiązywały krajowe wymogi formalne określone przez organizacje finansujące uczestniczące w konkursie.
Dodatkowe informacje na temat konkursu, w tym opisy tematów oraz lista krajów zainteresowanych udziałem w konkursie, dostępne są na stronie internetowej Partnerstwa OHAMR.
Zapowiedź konkursu ma charakter informacyjny. Szczegółowe warunki zostaną określone w treści oficjalnego ogłoszenia o konkursie.
8 i 9 października w Berlinie odbyło się piąte Polsko-Niemieckie Spotkanie Naukowe. Jego głównym tematem była rola nauki i dyplomacji we wzmacnianiu spójności i odporności Europy w czasach naznaczonych kryzysami geopolitycznymi.
Uczestnicy V Polsko-Niemieckiego Spotkania Naukowego, fot. DFGWydarzenie zostało zorganizowane przez trzy instytucje finansujące prace badawcze w Polsce i Niemczech: Niemiecką Wspólnotą Badawczą (Deutsche Forschungsgemeinschaft, DFG), Narodowe Centrum Nauki i Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej.
Kanwą spotkania były przyjęte w maju przez Radę Unii Europejskiej nowych Ram UE dla Dyplomacji Naukowej. Zakładają one, że międzynarodowa współpraca badawcza powinna być ściśle powiązana z celami polityki zagranicznej i bezpieczeństwa UE. O tym, jak wdrożyć jej zalecenia w życie przez dwa dni w Berlinie rozmawiało ponad 50 przedstawicieli z 15 organizacji prowadzących i finansujących badania oraz reprezentanci ministerstw.
Uczestnicy dyskutowali o tym, czym jest dyplomacja naukowa i jak ją zdefiniować, jak międzynarodowa nauka może wesprzeć rozwiązywanie problemów, z którymi mierzą się współcześnie politycy i społeczeństwa, jak państwo powinno wspierać naukę w niestabilnych czasach oraz w jaki sposób można ułatwić dialog świata nauki ze światem polityki.
W trakcie spotkania podkreślono znaczenie trwającego dialogu polsko-niemieckiego dla budowania spójności i odporności Europy.
Szefowie NCN i FNP podkreślili również kluczowe znaczenie Polski i Niemiec dla Europy: „Jako kraje sąsiadujące w samym sercu Europy, oba mają do odegrania ważną rolę w promowaniu spójności w Unii Europejskiej. Wspólnie z innymi partnerami europejskimi mogą wnieść znaczący wkład w utrzymanie stabilności w Europie poprzez dialog i współpracę” – powiedział dyrektor NCN Krzysztof Jóźwiak.
Dyskusje objęły również kwestię wzmacniania doskonałości badawczej. Szczególną uwagę poświęcono programowi Dioscuri, zainicjowanemu przez Towarzystwo im. Maxa Plancka i wdrażanemu we współpracy z Narodowym Centrum Nauki, dzięki któremu w Polsce powstało już 8 interdyscyplinarnych centrów doskonałości naukowej, prowadzonych przez wybitnych badaczy.
Wśród omawianych podczas spotkania tematów znalazły się również: instrumenty finansowania typu bottom-up, badania z obszaru bezpieczeństwa i obronności, współpraca badawcza w trudnych warunkach geopolitycznych, a także dalsze wsparcie dla ukraińskich naukowców.
Dwudniowe V Polsko-Niemieckie Spotkanie Naukowe odbyło się 8 i 9 października w Ambasadzie Rzeczypospolitej Polskiej w Berlinie oraz w murach Akademii Nauk i Sztuki w Berlinie-Brandenburgii. Spotkania są organizowane wspólnie przez DFG, NCN i FNP. Od 2017 roku odbywają się średnio co dwa lata, na przemian w Polsce i w Niemczech, i służą jako platforma dialogu między kluczowymi publicznymi organizacjami badawczymi obu krajów. Cykl ten stanowi okazję do zacieśnienia stosunków dwustronnych i wzmocnienia wspólnych działań w Europie.
Kolejne Polsko-Niemieckie Spotkanie Naukowe odbędzie się w 2028 roku.
Uczestnicy V Polsko-Niemieckiego Spotkania Naukowego
Strona niemiecka:
Fundacja im. Aleksandra von Humboldta (Alexander von Humboldt Foundation)
Niemiecka Wspólnota Badawcza (Deutsche Forschungsgemeinschaft – DFG)
Niemiecka Centrala Wymiany Akademickiej (Deutscher Akademischer Austauschdienst – DAAD)
Niemiecka Konferencja Rektorów (Hochschulrektorenkonferenz, HRK)
Niemiecka Akademia Przyrodników Leopoldina (Nationale Akademie der Wissenschaften Leopoldina)
Stowarzyszenie Leibniza (Leibniz-Gemeinschaft)
Towarzystwo Fraunhofera (Fraunhofer-Gesellschaft)
Towarzystwo Maxa Plancka (Max-Planck-Gesellschaft)
Strona polska:
Fundacja na rzecz Nauki Polskiej (FNP)
Konferencja Rektorów Akademickich Szkół Polskich (KRASP)
Narodowe Centrum Nauki (NCN)
Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej (NAWA)
Polska Akademia Nauk (PAN)
Rada Główna Nauki I Szkolnictwa Wyższego (RGNiSW)
Instytucje wspólne:
Polsko-Niemiecka Fundacja na rzecz Nauki (Deutsch-Polnische Wissenschaftsstiftung)
Poprzednie Polsko-Niemieckie Spotkania Naukowe odbyły się w 2024 roku w Warszawie, w 2022 roku w Berlinie, w 2019 roku w Krakowie i 2017 roku Monachium.
Piotr Achinger, Dawid Kobiałka i Paweł Sikorski zostali laureatami tegorocznej Nagrody NCN. Najbardziej prestiżowe wyróżnienie dla naukowców młodszego pokolenia zostało wręczone 14 października na Zamku Królewskim na Wawelu.
Nagrodzeni naukowcy pracują w Warszawie i Łodzi. Matematyk Piotr Achinger jest profesorem Instytutu Matematycznego PAN, biolog Paweł Sikorski jest profesorem Uniwersytetu Warszawskiego, a archeolog dr Dawid Kobiałka pracuje na Uniwersytecie Łódzkim.
Czternasta edycja, pierwsza na Wawelu
Nagroda NCN jest przyznawana od 2013 roku za wybitne osiągnięcia w badaniach podstawowych prowadzonych w polskich instytucjach naukowych. Otrzymują ją osoby, które swoją pracą poszerzają granice wiedzy i wnoszą istotny wkład w naukę światową. Laureaci są wybierani w trzech obszarach: nauk humanistycznych, społecznych i o sztuce, nauk ścisłych i technicznych oraz nauk o życiu. W tym roku nagrodę wręczono po raz czternasty. Uroczystość po raz pierwszy odbyła się na Wawelu i była kulminacyjnym punktem obchodów 15-lecia Narodowego Centrum Nauki.
Jak zawiązać sznurek w świecie czystej algebry
Piotr Achinger specjalizuje się w geometrii algebraicznej. Nagrodę otrzymał za przełomowe wyniki dotyczące rozmaitości algebraicznych nad ciałami o charakterystyce dodatniej i ciałami niearchimedesowymi.
– W matematyce, którą się zajmuję, odkrywamy zaskakujące połączenia między pozornie niezwiązanymi tematami: między algebrą a topologią czy między teorią liczb a fizyką matematyczną. Staram się opisać kształty rozmaitości algebraicznych, co ma nieoczekiwane związki z teorią liczb. Tematem przewodnim są grupy podstawowe, matematyczne obiekty opisujące, w jaki sposób na danej przestrzeni można zawiązać sznurek. Jest to trudne zadanie, ponieważ we wszechświecie czystej algebry sznurek nie istnieje, a rozważane przestrzenie przypominają trochę chmury kosmicznego pyłu – mówi.
Naukowiec jest autorem cyklu ośmiu prac, w których rozwiązał klasyczne problemy geometryczne w nowym, trudniejszym kontekście. Wykazał, że pewna szeroka klasa obiektów geometrycznych ma zaskakująco prostą strukturę. Wcześniej niewiele wiedziano o strukturze nawet bardzo prostych obiektów tego typu. W swoich badaniach nawiązuje m.in. do koncepcji lustrzanej symetrii i rozwija zagadnienia badane przez laureatów Medalu Fieldsa Petera Scholzego i Pierre'a Deligne'a.
Wyniki jego badań zostały opublikowane w najważniejszych czasopismach i przyciągnęły uwagę najwybitniejszych matematyków na świecie. Jak napisano w zgłoszeniu do nagrody: „wykorzystywane w tych pracach metody błyskotliwie łączą techniczne pojęcia algebraiczne i topologiczne z przenikliwą intuicją geometryczną”. – Celem matematyki jest produkcja nie samych twierdzeń, a ludzkiego zrozumienia – podkreśla laureat.
Od 2025 roku Piotr Achinger pracuje jednocześnie w Warszawie i w Kijowie, na nowo utworzonym wydziale matematyki w Kyiv School of Economics.
Doktorat uzyskał na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, a habilitację w Instytucie Matematycznym PAN. Staż podoktorski odbył w Institut des Hautes Études Scientifiques we Francji. Wielokrotnie prowadził badania w renomowanych ośrodkach naukowych, m.in. w Austrii, Niemczech, Stanach Zjednoczonych, Japonii i Australii. Realizował i realizuje m.in. projekty finansowane przez NCN i Europejską Radę ds. Badań Naukowych (ERC).
Nowy sposób dokumentowania trudnego dziedzictwa
Dawid Kobiałka otrzymał nagrodę za interdyscyplinarne badania archeologiczne miejsc masowych zbrodni z czasów II wojny światowej. Naukowiec zajmuje się archeologią sądową, archeologią zbrodni, archeologią niedawnej przeszłości i współczesnych konfliktów zbrojnych, a także studiami nad dziedzictwem oraz archeologią publiczną i wspólnotową.
Pochodzi z Chojnic. Jako dziecko spędzał czas z kolegami w miejscu, które dziś bada. Już w czasie okupacji teren ten był nazywany Doliną Śmierci. – To miejsce to krajobraz terroru. Tutaj w czasie II wojny światowej dochodziło do masowych rozstrzeliwań. Trzy dekady później, już nie jako chłopczyk, ale doktor archeologii, wraz z grupą naukowców, wolontariuszy, społeczników i prokuratorów IPN wróciłem do tego miejsca w celu odnalezienia szczątków ofiar. Badania doprowadziły do odnalezienia około 700 ofiar, 700 Polaków, naszych rodziców, dziadków, pradziadków – mówi.
W Dolinie Śmierci zespół Dawida Kobiałki prowadził badania archeologiczne, które przyczyniły się do odnalezienia mogił ofiar zbrodni z 1939 i 1945 roku.
Jesienią 1939 roku na Pomorzu Gdańskim mordowano na masową skalę m.in. osoby chore psychicznie. Większość ich mogił spalono w 1944 roku podczas tzw. Aktion 1005. Dół śmierci odnaleziony pod Chojnicami w 2024 roku jest jedynym grobem chorych, który nie został zniszczony.
W styczniu 1945 roku Niemcy zamordowali pod Chojnicami kilkuset polskich więźniów. Ekshumacja ich szczątków w 2021 roku była pierwszą taką ekshumacją w Polsce przeprowadzoną zgodnie ze standardami archeologii. Część ofiar udało się zidentyfikować.
Międzynarodowy zespół kierowany przez Dawida Kobiałkę prowadził badania także w innych miejscach. Szczątki kolejnych osób odnalazł w Lesie Szpęgawskim i nad jeziorem Borówno. Łącznie zespół odnalazł, udokumentował i zbadał szczątki ponad tysiąca ofiar zamordowanych w czasie II wojny światowej.
Badania objęły również kompleks obozowy Lamsdorf (Łambinowice), w którym w latach 1943–1944 zmarło 60 włoskich jeńców. Wszystkich udało się zidentyfikować z imienia i nazwiska. Badacze dotarli też do niektórych ich potomków. Na prośbę części rodzin szczątki przewieziono do Włoch.
Badania mają wymiar społeczny. Pozwalają pełniej opisać historię ziem, na których w czasie wojny dochodziło do masowych zbrodni, i uwzględnić ofiary, które dotąd pozostawały w cieniu Auschwitz. Rozmowy ze świadkami i mieszkańcami miejsc kaźni łączą archeologię ze studiami nad współczesnością. – Rozwijamy ideę archeologii masowych zbrodni jako wielowymiarowego, wielopoziomowego podejścia interdyscyplinarnego, które ma zaoferować nowy sposób mówienia i dokumentowania trudnego dziedzictwa II wojny światowej. Jest to nauka o znaczeniu społecznym, kulturowym, humanitarnym. To misja, którą chcemy realizować w przyszłości – podkreśla laureat.
Prace Dawida Kobiałki finansują m.in. NCN i Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Doktorat z archeologii obronił na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, pracował także w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN. W trakcie doktoratu był stypendystą Instytutu Szwedzkiego na Uniwersytecie Linneusza w Kalmarze.
Zrozumieć swoisty język RNA
Paweł Sikorski otrzymał Nagrodę NCN za wyniki dotyczące tego, jak komórki rozpoznają dwuniciowe RNA (dsRNA) i przekształcają ten sygnał w precyzyjną odpowiedź biologiczną.
– RNA towarzyszy mi właściwie przez całą moją drogę naukową. W swoich badaniach staram się zrozumieć, w jaki sposób komórki rozpoznają RNA i jak na nie reagują. W naszym laboratorium badamy, jak różne właściwości RNA – struktura, długość czy modyfikacje chemiczne – wpływają na odpowiedź komórki. Szczególnie interesuje nas dwuniciowe RNA. Mogą one pojawiać się podczas infekcji wirusowej, ale powstają również w naszych komórkach. Co ważne, komórka nie reaguje na każde takie RNA w ten sam sposób. Potrafi odczytywać ich różne cechy i na tej podstawie uruchamiać odmienne mechanizmy odpowiedzi immunologicznej. Staramy się więc zrozumieć ten swoisty język RNA, określić, które właściwości cząsteczki decydują o tym, jak zareaguje na nie komórka – mówi.
Dwuniciowe RNA działają w komórce jak sygnał alarmowy. Uruchamiają odporność wrodzoną, czyli pierwszą linię obrony organizmu. Ta reakcja musi być kontrolowana, bo zbyt silna może uszkadzać komórki i prowadzić do rozwoju chorób autoimmunologicznych. Paweł Sikorski wykazał, że sposób reakcji komórki zależy od cech cząsteczek RNA, m.in. od ich długości, budowy końców i modyfikacji chemicznych. Poszczególne elementy odpowiedzi mogą być uruchamiane niezależnie od siebie. Na przykład sygnał zapalny może działać niezależnie od wstrzymania produkcji białek czy rozkładu RNA. Badacz pokazał też, że modyfikacje chemiczne wpływają na sposób jego rozpoznawania przez komórkę i uruchamianą odpowiedź immunologiczną.
Wyniki te mają także wymiar aplikacyjny. Właściwości RNA, takie jak trwałość, efektywność translacji czy zdolność do wywoływania odpowiedzi immunologicznej, można precyzyjnie kontrolować. To otwiera możliwość projektowania cząsteczek RNA o z góry określonych parametrach biologicznych i terapeutycznych. – Wiedza zdobyta dzięki naszym badaniom pozwala nie tylko lepiej zrozumieć podstawowe mechanizmy biologii komórki, ale również bardziej świadomie projektować terapeutyki oparte na RNA – podkreśla laureat.
– W nauce najbardziej fascynuje mnie moment, kiedy wynik eksperymentu zmusza nas do spojrzenia na problem inaczej niż początkowo zakładaliśmy. Właśnie wtedy najczęściej pojawiają się najciekawsze pytania – mówi Paweł Sikorski.
Paweł Sikorski jest profesorem na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego i kierownikiem grupy naukowej Laboratorium Epitranskryptomiki w Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych UW. W 2024 roku otrzymał Nagrodę Prezesa Rady Ministrów za osiągnięcia naukowe, które stały się podstawą habilitacji. Należy do „pokolenia NCN”, czyli badaczek i badaczy, którzy zaczynali karierę naukową od grantów Narodowego Centrum Nauki – swój pierwszy projekt realizował jeszcze przed doktoratem, do tej pory kierował lub kieruje pięcioma projektami finansowanymi przez NCN.
Partnerem uroczystości wręczenia Nagrody NCN był Zamek Królewski na Wawelu. Patronat medialny nad wydarzeniem objął portal Nauka w Polsce. W listopadzie i grudniu laureaci nagrody spotkają się z widzami kanału Copernicus Center w cyklu wykładów popularnonaukowych pod nazwą Nauka w Centrum.
