Jak budować europejski ekosystem danych badawczych, który będzie jednocześnie bezpieczny, odporny, interoperacyjny i suwerenny? To pytanie było punktem wyjścia do dyskusji „Research Data in Europe: Security, Sovereignty and Resilience”, która odbyła się 2 czerwca 2026 r. w Brukseli. Wydarzenie zostało zorganizowane wspólnie przez Stałe Przedstawicielstwo RP przy Unii Europejskiej, Narodowe Centrum Nauki oraz Biuro Promocji Nauki PolSCA PAN w Brukseli.

Spotkanie odbyło się w szczególnie ważnym momencie dla Europy. Jak podkreślano w wystąpieniach otwierających, dane badawcze stają się dziś strategicznym zasobem nie tylko dla rozwoju nauki, lecz także dla konkurencyjności Europy, jej suwerenności technologicznej oraz zdolności do reagowania na najważniejsze wyzwania społeczne i gospodarcze. W kontekście trwających dyskusji nad przyszłością kolejnego Programu Ramowego (FP10), rola danych badawczych, infrastruktury cyfrowej, otwartej nauki oraz gotowości do rozwoju sztucznej inteligencji nabiera coraz większego znaczenia. W wydarzeniu uczestniczyło około 50 przedstawicieli europejskiego ekosystemu badań i innowacji. 

Dane badawcze w centrum europejskich ambicji strategicznych

Spotkanie zostało otwarte przez Magdalenę Kulę, attaché ds. badań w Stałym Przedstawicielstwie RP przy Unii Europejskiej, Krzysztofa Jóźwiaka, dyrektora NCN i Tomasza Poprawkę, dyrektora biura PolSCA PAN.

Pierwsza część wydarzenia była poświęcona politycznemu kontekstowi bezpieczeństwa i suwerenności danych badawczych w Europie. Michael Arentoft (Komisja Europejska, DG RTD), Lidia Borrell-Damian (Science Europe) oraz Daniel Wójcik (European Brain Council i Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN) zwrócili uwagę na rosnące znaczenie danych badawczych dla współpracy naukowej, innowacji oraz procesów kształtowania polityk publicznych opartych na wiedzy. Dyskusja pokazała, że europejski krajobraz danych badawczych pozostaje rozproszony, a pełne wykorzystanie potencjału danych wymaga silniejszej koordynacji, zaufanych infrastruktur oraz długofalowych inwestycji.

Jednym z najważniejszych wątków wydarzenia było szerokie rozumienie bezpieczeństwa danych. Uczestnicy zgodzili się, że nie ogranicza się ono wyłącznie do kwestii technicznych czy cyberbezpieczeństwa. Obejmuje również odpowiednie ramy prawne i etyczne, odpowiedzialne zarządzanie danymi, długoterminową ochronę kluczowych zasobów oraz budowanie zaufania na każdym etapie cyklu życia danych – od ich pozyskiwania i zarządzania, po udostępnianie i ponowne wykorzystanie.

Budowanie zaufanego i odpornego ekosystemu danych badawczych

Druga część spotkania miała formę dyskusji panelowej moderowanej przez Klausa Tochtermanna, przewodniczącego EOSC Association. Przedstawiciele holenderskiego SURF (Ron Augustus), fińskiego CSC – IT Center for Science (Irina Kupiainen), European Molecular Biology Laboratory - EMBL (Plamena Markova) oraz Instytutu Oceanologii PAN (Sławomir Sagan) rozmawiali o tym, jak wzmacniać odporność europejskiego systemu badań, zachowując jednocześnie otwartość i międzynarodowy charakter współpracy naukowej. Wśród kluczowych zagadnień znalazły się interoperacyjność, trwałość infrastruktury cyfrowej, rozwój kompetencji związanych z zarządzaniem danymi oraz budowanie zaufanych partnerstw w ramach Europejskiej Przestrzeni Badawczej.

Szczególną uwagę poświęcono Europejskiej Chmurze Otwartej Nauki (EOSC). Uczestnicy podkreślali, że przykład EOSC pokazuje, iż otwartość danych i ich bezpieczeństwo nie muszą się wzajemnie wykluczać. Integrując rozproszone zasoby danych badawczych oraz promując wspólne standardy, EOSC wspiera budowę europejskiego środowiska opartego na zaufaniu, odpowiedzialności, interoperacyjności i wysokiej jakości zarządzaniu danymi. Jak wielokrotnie podkreślano podczas debaty, suwerenność danych nie oznacza izolacji, lecz zdolność do współpracy na europejskich zasadach przy zachowaniu kontroli nad kluczowymi zasobami i infrastrukturami.

Podsumowując dyskusję wyrażono wspólne przekonanie, że dane badawcze przestały być jedynie elementem wspierającym realizację projektów naukowych. Coraz częściej stają się czynnikiem decydującym o ich jakości, skuteczności i długofalowym wpływie. Budowa bezpiecznego, zaufanego i odpornego europejskiego ekosystemu danych badawczych będzie wymagała dalszej współpracy między decydentami, instytucjami finansującymi badania, infrastrukturami badawczymi oraz środowiskiem naukowym.

Polska w europejskim ekosystemie danych badawczych

Wydarzenie było również okazją do podkreślenia rosnącego zaangażowania Polski w rozwój Europejskiej Chmury Otwartej Nauki (EOSC) oraz szerszego europejskiego ekosystemu danych badawczych. Dzięki działalności Narodowego Centrum Nauki, polskich instytucji naukowych oraz społeczności badawczych, polska nauka jest coraz silniej powiązana z europejskimi inicjatywami wspierającymi otwartą naukę, zasady FAIR, interoperacyjność infrastruktury oraz odpowiedzialne zarządzanie danymi.

Narodowe Centrum Nauki, aktywnie uczestnicząc w inicjatywach i debatach związanych z EOSC, przyczynia się do wzmacniania obecności polskich naukowców w Europejskiej Przestrzeni Badawczej oraz do tworzenia warunków umożliwiających bezpieczne udostępnianie, odnajdywanie i ponowne wykorzystywanie danych badawczych w europejskim wymiarze. NCN jest koordynatorem krajowego węzła EOSC-PL, który uczestniczy w Federacji EOSC od jej powstania w 2015 roku. Polski węzeł rozwijają wspólnie z NCN: Akademickie Centrum Komputerowe Cyfronet AGH, Politechnika Gdańska, Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego (ICM) Uniwersytetu Warszawskiego oraz Instytut Oceanologii PAN.

Biodegradowalne implanty naczyniowe i historia jednego z najważniejszych regionów górniczych Europy Środkowej – to tematy projektów kolejnych laureatów konkursu Weave-UNISONO, realizowanych przez naukowców z Polski i Niemiec.

Zespół z Politechniki Warszawskiej, którego kierownikiem jest dr hab. inż. Beata Butruk-Raszeja, we współpracy z Kliniką Uniwersytecką w Erlangen opracuje biodegradowalne materiały nanowłókniste przeznaczone do inżynierii tkankowej naczyń krwionośnych. Naukowcy planują stworzyć implanty, które mogą wspierać odbudowę ścian naczyń krwionośnych, ograniczając jednocześnie ryzyko infekcji i stanów zapalnych dzięki zastosowaniu substancji przeciwbakteryjnych i przeciwzapalnych. W przyszłości rozwiązanie to może zwiększyć dostępność skutecznych przeszczepów naczyniowych dla pacjentów z chorobami układu krążenia.

Z kolei badacze z Uniwersytetu Śląskiego pod kierownictwem prof. dr hab. Ireneusza Malika wraz z partnerami z Niemiec przeprowadzą kompleksowe badania obszaru wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w Tarnowskich Górach. Projekt pozwoli lepiej poznać historię wielowiekowej działalności górniczej w regionie oraz jej wpływ na krajobraz i środowisko. Naukowcy wykorzystają metody geoarcheologiczne, geomorfologiczne i gleboznawcze do identyfikacji oraz analizy dawnych szybów i hałd górniczych. Wyniki badań dostarczą nowej wiedzy o przekształceniach krajobrazu pogórniczego i procesach jego naturalnej regeneracji.

Wnioski zostały ocenione przez niemiecką agencję wiodącą DFG, a Narodowe Centrum Nauki zaakceptowało wyniki tych ocen w ramach programu Weave. Łączny budżet przeznaczony na prace polskich zespołów to niemal 1,89 mln złotych.

Weave-UNISONO i procedura agencji wiodącej

Konkurs Weave-UNISONO to efekt wielostronnej współpracy między instytucjami finansującymi badania naukowe, skupionymi w stowarzyszeniu Science Europe. Został ogłoszony w celu uproszczenia procedur składania i selekcji projektów badawczych we wszystkich dyscyplinach nauki, angażujących badaczy z dwóch lub trzech krajów europejskich.

Wyłanianie laureatów opiera się na procedurze agencji wiodącej, w myśl której tylko jedna z instytucji partnerskich odpowiedzialna jest za pełną ocenę merytoryczną wniosku, pozostali partnerzy akceptują wyniki tej oceny.

W ramach programu Weave partnerskie zespoły badawcze składają wnioski o finansowanie równolegle do agencji wiodącej oraz do właściwych dla siebie instytucji uczestniczących w programie. Wspólny projekt musi zawierać spójne plany badań, wyraźnie ukazujące wartość dodaną współpracy międzynarodowej.

Konkurs Weave-UNISONO jest otwarty w trybie ciągłym. Zachęcamy zespoły pragnące podjąć współpracę z partnerami z Austrii, Czech, Słowenii, Szwajcarii, Niemiec, Luksemburga oraz Belgii-Flandrii do zapoznania się z treścią ogłoszenia konkursowego i składania wniosków.

W dniach 21-22 maja 2026 r. przedstawiciele Narodowego Centrum Nauki oraz Narodowego Centrum Badań i Rozwoju odwiedzili Islandię. W Reykjavíku i Akureyri odbyły się spotkania poświęcone nowej edycji Funduszy EOG i Funduszy Norweskich w obszarze badań i innowacji. Wydarzenia zostały zorganizowane przez islandzką agencję Rannís – Islandzkie Centrum Badań (The Icelandic Centre for Research) we współpracy z partnerami z Polski i Norwegii. 

Spotkania zgromadziły przedstawicieli islandzkiego środowiska naukowego, uczelni, instytutów badawczych i instytucji zainteresowanych współpracą międzynarodową w ramach nowych konkursów grantowych. W wydarzeniu uczestniczyli również przedstawiciele Ambasady RP w Reykjavíku, w tym Ambasador RP w Islandii Aleksander Kropiwnicki oraz radca Maciej Duszyński. 

Ambasador RP w Islandii Aleksander Kropiwnicki

Nowe konkursy Funduszy EOG i Funduszy Norweskich       

Celem wizyty było przedstawienie możliwości, jakie otwiera IV edycja Funduszy EOG i Funduszy Norweskich w obszarze badań podstawowych oraz badań stosowanych i innowacji. Podczas spotkań zaprezentowano konkursy planowane przez NCN i NCBR, a także możliwości nawiązywania współpracy pomiędzy polskimi, norweskimi i islandzkimi instytucjami badawczymi. 

Przedstawiciele NCN omówili założenia programu Badania Podstawowe, m.in. konkursów GRIEG BIS, LANGSPIL oraz Coordination & Capacity Kick-off i Follow-up. Przedstawili również projekt SPARK dotyczący badań polarnych, który będzie wspierać włączenie islandzkich partnerów do dotychczasowej współpracy badawczej realizowanej pomiędzy Polską a Norwegią. 

NCBR przedstawiło natomiast konkurs POLNORIS wspierający badania stosowane i innowacje realizowane przez międzynarodowe konsorcja łączące jednostki naukowe i przedsiębiorstwa. 

Współpraca polsko-islandzka i matchmaking tool

Jednym z głównych tematów wydarzenia była współpraca polsko-islandzka w obszarze badań naukowych. Organizatorzy podkreślali znaczenie budowania trwałych partnerstw badawczych oraz zwiększenie poziomu umiędzynarodowienia badań realizowanych przez polskie i islandzkie instytucje.

Dużym zainteresowaniem uczestników cieszyła się prezentacja nowego matchmaking tool przygotowanego przez NCN. Narzędzie ma wspierać wyszukiwanie partnerów do wspólnych projektów badawczych i ułatwiać tworzenie międzynarodowych konsorcjów jeszcze przed rozpoczęciem naborów wniosków. Spotkania pokazały, że islandzkie środowisko naukowe jest zainteresowane rozwijaniem współpracy z polskimi jednostkami oraz udziałem w nowych konkursach realizowanych w obu programach badawczych, finansowanych z Funduszy EOG. 

Marzena Oliwkiewicz-Miklasińska

Wspólne doświadczenia i międzynarodowa perspektywa 

W programie wydarzeń znalazły się również prezentacje przedstawicieli islandzkiej agencji Rannis oraz norweskiej agencji Research Council of Norway. Swoim doświadczeniem z poprzednich edycji Funduszy EOG i Funduszy Norweskich podzieliła się przedstawicielka Norweskiej Rady Badań (RCN). Uczestnicy mieli również okazję porozmawiać o możliwościach dalszego rozwoju współpracy pomiędzy Polską, Islandią i Norwegią.

Szczególną uwagę poświęcono znaczeniu współpracy międzynarodowej dla rozwoju badań naukowych oraz wspólnego odpowiadania na współczesne wyzwania społeczne, technologiczne i środowiskowe.

Przedstawiciele NCN i NCBR

Narodowe Centrum Nauki podczas wydarzenia reprezentowali: Marcin Liana, Anna Wiktor, Marzena Oliwkiewicz-Miklasińska, Joanna Węgrzycka oraz Michał Olejnik. Ze strony NCBR w spotkaniach uczestniczył Maciej Jędrzejek.

W ramach konkursu Weave-UNISONO naukowcy z bydgoskiego Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego wraz z partnerami ze Szwajcarii i Austrii zweryfikują genomy lasów bukowych pod względem możliwości adaptacji przy zmiennych czynnikach środowiskowych.

Polski zespół pod kierownictwem prof. dr hab. Jarosława Burczyka z Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy w projekcie pt. „Widzieć las poprzez drzewa: zrozumienie znaczenia zmienności genetycznej na poziomie osobniczym dla funkcjonowania lasów bukowych” wraz z partnerami ze Szwajcarii i Austrii zbada znaczenie różnorodności genetycznej buka zwyczajnego dla zdolności lasów do adaptacji do zmian klimatu. Naukowcy przeanalizują ponad tysiąc genomów drzew pochodzących z całego zasięgu występowania gatunku, wykorzystując dane genomowe, monitoring środowiskowy oraz techniki teledetekcyjne. Badania pozwolą lepiej zrozumieć, dlaczego poszczególne drzewa różnią się odpornością na suszę i inne czynniki środowiskowe oraz które cechy mają podłoże dziedziczne. W ramach projektu powstanie również pangenom buka zwyczajnego, prezentujący pełną różnorodność genetyczną gatunku. Uzyskane wyniki mają pomóc w ochronie lasów bukowych i adaptacyjnym zarządzaniu ich zasobami genowymi w warunkach postępujących zmian klimatu. Polski budżet projektu to ponad 2,5 mln zł. Wniosek został oceniony przez szwajcarską agencję SNSF, a NCN i austriacka agencja FWF zaakceptowały wyniki tej oceny w ramach programu Weave.

Weave-UNISONO i procedura agencji wiodącej

Konkurs Weave-UNISONO to efekt wielostronnej współpracy między instytucjami finansującymi badania naukowe, skupionymi w stowarzyszeniu Science Europe. Został ogłoszony w celu uproszczenia procedur składania i selekcji projektów badawczych we wszystkich dyscyplinach nauki, angażujących badaczy z dwóch lub trzech krajów europejskich.

Wyłanianie laureatów opiera się na procedurze agencji wiodącej, w myśl której tylko jedna z instytucji partnerskich odpowiedzialna jest za pełną ocenę merytoryczną wniosku, pozostali partnerzy akceptują wyniki tej oceny.

W ramach programu Weave partnerskie zespoły badawcze składają wnioski o finansowanie równolegle do agencji wiodącej oraz do właściwych dla siebie instytucji uczestniczących w programie. Wspólny projekt musi zawierać spójne plany badań, wyraźnie ukazujące wartość dodaną współpracy międzynarodowej.

Konkurs Weave-UNISONO jest otwarty w trybie ciągłym. Zachęcamy zespoły pragnące podjąć współpracę z partnerami z Austrii, Czech, Słowenii, Szwajcarii, Niemiec, Luksemburga oraz Belgii-Flandrii do zapoznania się z treścią ogłoszenia konkursowego i składania wniosków.

Od stabilniejszych komputerów kwantowych, po czujniki zdolne wykrywać minimalne zmiany grawitacji i metody obrazowania wspierające m.in. chirurgię – naukowcy zaangażowani w zwycięskie projekty wyłonione w konkursie QuantERA Call 2025, będą pracować nad kluczowymi technologiami kwantowymi. Na liście zwycięskich projektów jest 7, które realizowane będą z udziałem polskich zespołów.

Piąty konkurs sieci QuantERA został ogłoszony we wrześniu 2025 roku przez 34 organizacji finansujących badania naukowe z 29 państw i od początku cieszył się ogromnym zainteresowaniem środowiska naukowego. W naborze złożono największą w historii programu liczbę 287 wniosków - niemal trzykrotnie więcej niż w poprzednim konkursie z roku 2023. Spośród nich wyłoniono 39 zwycięskich projektów. Skala zainteresowania konkursem potwierdza rosnące znaczenie programu QuantERA dla rozwoju badań nad technologiami kwantowymi. Pokazuje również, jak ważna jest jego kontynuacja umożliwiająca utrzymanie ciągłości finansowania przełomowych projektów realizowanych w jednym z najbardziej perspektywicznych obszarów współczesnej nauki. 

W gronie laureatów jest 7 zespołów badawczych z Polski w tym 1 z polskim koordynatorem na czele. 5 projektów otrzyma finansowanie z Narodowego Centrum Nauki (zakres badań podstawowych), 1 projekt zostanie sfinansowany przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju (zakres badań stosowanych), natomiast 1 z polskich zespołów, będzie finansować badania ze środków własnych.

– Realizacja konkursu Call 2025 po raz kolejny potwierdziła kluczowe znaczenie programu QuantERA dla rozwoju europejskiego ekosystemu technologii kwantowych. W konkursie złożono rekordową liczbę wniosków: 148 w temacie Quantum Phenomena and Resources oraz 139 w ramach Applied Quantum Science. Wyniki te wyraźnie pokazują ogromny zasób nowych idei i koncepcji generowanych przez międzynarodowe środowisko naukowe w obszarze technologii kwantowych. 

Dzięki zaangażowaniu instytucji finansujących badania, które przystąpiły do organizacji konkursu, a także wsparciu finansowemu ze strony Unii Europejskiej, granty otrzyma łącznie 39 spośród najwyżej ocenionych projektów w obu obszarach tematycznych. Wyniki projektów finansowanych przez QuantERA niewątpliwie przyczynią się do umocnienia pozycji Europy w globalnym wyścigu związanym z wykorzystaniem potencjału drugiej rewolucji kwantowej – podsumowuje prof. Konrad Banaszek, koordynator naukowy programu QuantERA. 

Lista nagrodzonych projektów z udziałem polskich zespołów badawczych: 

• EQUALITIES – Wydajne i odporne na błędy obliczenia kwantowe z wykorzystaniem precyzyjnych bramek logicznych na kodach kuditowych z udziałem prof. Remigiusza Augusiaka z Centrum Fizyki Teoretycznej Polskiej Akademii Nauk (we współpracy z zespołami z Austrii, Finlandii, Hiszpanii i Niemiec)
• HEMS – Kontrola ciepła i entropii w urządzeniach nadprzewodzących z udziałem dra hab. inż. Macieja Zgirskiego z Instytutu Fizyki Polskiej Akademii Nauk (we współpracy z zespołami z Finlandii, Niemiec i Włoch)
• INTEGRA – Nowe metody w interferometrii fal materii w pułapkach atomowych z udziałem dra hab. Jana Chwedeńczuka z Uniwersytetu Warszawskiego (we współpracy z zespołami z Austrii, Francji, Niemiec i Włoch)
• SDPCode – Półokreślone podstawy kodów kwantowych: zbieżność, ograniczenia i konstrukcje koordynowany przez dra Felixa Huber z Uniwersytetu Gdańskiego (we współpracy z zespołami z Francji, Niemiec i Słowenii)
• ToDiQT – W kierunku technologii kwantowych niezależnych od urządzeń z udziałem dra Felixa Huber (we współpracy z zespołami z Austrii, Belgii i Francji)
• QUASIMODO – Kwantowe symulacje z wieloskładnikowymi ultra zimnymi atomami z udziałem dr hab. Emilii Witkowskiej z Instytutu Fizyki Polskiej Akademii Nauk (we współpracy z zespołami z Francji, Hiszpanii, Litwy i Niemiec)
• QUICFIRE – QUantum Internet Components in all-FIbre REalisation for low-loss entanglement distribution z udziałem dra Michała Karpińskiego z Uniwersytetu Warszawskiego (we współpracy z zespołami z Austrii i Wielkiej Brytanii)

Przedstawiamy pismo dyrektora NCN o możliwościach i zasadach zwiększenia wysokości stypendiów doktoranckich wypłacanych ze środków projektów NCN, w tym również stypendium doktoranckiego wypłacanego ze środków projektów PRELUDIUM BIS, w przypadku wzrostu minimalnego miesięcznego wynagrodzenia zasadniczego dla profesora w uczelni publicznej.

Pismo dyrektora NCN ws. stypendiów doktoranckich wypłacanych w realizowanych projektach badawczych NCN

Narodowe Centrum Nauki przedstawia listy ekspertów biorących udział w pracach Zespołów Ekspertów w 2025 r. oceniających wnioski złożone w następujących konkursach NCN:

• MAESTRO 16, SONATA BIS 14 ogłoszonych 17 czerwca 2024 roku; 
• OPUS 28 + LAP / WEAVE, SONATA 20 ogłoszonych 16 września 2024 roku; 
• SONATINA 9, SHENG 4 ogłoszonych 16 grudnia 2024 roku; 
• MINIATURA 9 ogłoszonym 3 lutego 2025 roku;
• OPUS 29, PRELUDIUM 24 ogłoszonych 17 marca 2025 roku. 

Alfabetyczna lista członków Zespołów Ekspertów oceniających wnioski w konkursach NCN w 2025 roku

Alfabetyczna lista ekspertów – MINIATURA 9

Dziękujemy wszystkim ekspertom za zaangażowanie oraz cenny wkład wniesiony w proces oceny wniosków złożonych w ramach ww. konkursów.

Pokolenie NCN to badaczki i badacze, których praca przesuwa granice wiedzy i zmienia nasze życie – poprawia zdrowie, chroni środowisko, rozwija technologie i pogłębia zrozumienie świata. Bohaterem 5. odcinka jest Maciej Trusiak, konstruujący mikroskopy bezsoczewkowe, które pozwalają obrazować setki tysięcy komórek w jednym kadrze. Dzięki nim można już tuż po pobraniu próbki sprawdzić, czy biopsja nadaje się do dalszej analizy.

Maciej Trusiak jest profesorem na Wydziale Mechatroniki Politechniki Warszawskiej, gdzie kieruje grupą obrazowania obliczeniowego. Jak sam podkreśla, od początku interesowało go, by „zadawać swoje pytania, iść swoją ścieżką i realizować swoje cele, plany, marzenia”. Zaczynał w pojedynkę, a dziś kieruje 15-osobowym zespołem. Jego badania finansują Narodowe Centrum Nauki i Europejska Rada ds. Badań Naukowych.

Proste urządzenie, konkretne zastosowanie

Diagnoza onkologiczna często zaczyna się od pobrania niewielkiej próbki – komórek lub tkanki – na przykład rozmazu z tarczycy. Histopatolog ocenia ją dopiero po wybarwieniu preparatu, co zajmuje czas, a niekiedy okazuje się, że materiał został pobrany nieprawidłowo i biopsję trzeba powtórzyć.

Mikroskop bezsoczewkowy opracowywany przez zespół Macieja Trusiaka pozwala sprawdzić jakość preparatu już bezpośrednio po pobraniu, jeszcze zanim trafi on do dalszej obróbki. Dzięki temu można szybciej wychwycić, że biopsję trzeba powtórzyć, i oszczędzić pacjentowi cennego czasu. Jak podkreśla naukowiec, urządzenie nie zastąpi histopatologa, ale może stać się jego narzędziem wstępnej oceny. Pierwsze egzemplarze badawcze są już instalowane w laboratoriach biologów i lekarzy. Wdrożenie wersji klinicznej wymaga partnera produkcyjnego i – jak szacuje sam badacz – kilku lat pracy. Sama konstrukcja jest przy tym bardzo tania: kamera kosztuje około stu dolarów, źródłem światła jest dioda LED, a próbkę umieszcza się na zwykłym szkiełku podstawowym.

Hologram zamiast soczewki

Klasyczny mikroskop powiększa obraz za pomocą układu soczewek, a wadą takiego rozwiązania jest niewielkie pole widzenia – jednorazowo można obserwować zaledwie kilka komórek. W mikroskopii bezsoczewkowej soczewek nie ma. Próbka leży bezpośrednio nad sensorem kamery i jest oświetlana wiązką światła, która – przechodząc przez cienki preparat – ulega niewielkiemu rozproszeniu. Fala niezaburzona i fala zaburzona przez próbkę nakładają się na siebie i tworzą na matrycy hologram. Obraz powstaje dopiero w drugim etapie, numerycznie: algorytm cofa propagację światła i rekonstruuje strukturę próbki.

Taki układ pozwala obrazować całą hodowlę komórkową – dziesiątki, a nawet setki tysięcy komórek jednocześnie. To zwiększa szansę uchwycenia istotnych zjawisk i ogranicza ryzyko błędnego wnioskowania na podstawie wycinka. Mikroskop bezsoczewkowy radzi sobie również z próbkami transparentnymi, które nie pochłaniają światła i pozostają niewidoczne dla klasycznej kamery. Wykorzystuje w tym celu kontrast fazowy – mechanizm opisany w latach trzydziestych przez Fritsa Zernikego (Nagroda Nobla z fizyki w 1953 roku). Różne struktury wewnątrzkomórkowe – jądro, mitochondria, cytoszkielet – w różnym stopniu opóźniają przechodzącą falę światła, a rekonstrukcja tych opóźnień pozwala odróżnić je wewnątrz komórki bez konieczności jej barwienia.

Światowy rekord w tomografii bezsoczewkowej

Mikroskopia bezsoczewkowa rozwija się dziś w wielu ośrodkach na świecie – w Stanach Zjednoczonych, Chinach, Niemczech i Holandii. Wspólnym kierunkiem jest uzyskanie z jednego pomiaru jak największej ilości informacji: szerokiego pola widzenia, dużej objętości pomiarowej i wysokiego kontrastu przy obrazowaniu próbek transparentnych. Szczególnym wyzwaniem pozostaje tomografia, czyli obrazowanie trójwymiarowe.

Dotychczasowy światowy rekord należał do zespołu prof. Aydogana Ozcana z UCLA, który zobrazował skrawek mózgu myszy o grubości 200 mikrometrów. Zespół z Politechniki Warszawskiej przesunął tę granicę do 500 mikrometrów, uwzględniając zjawisko wielokrotnego rozpraszania światła i cofając je numerycznie. Praca opisująca wynik została przyjęta do publikacji w czasopiśmie Light: Science & Applications.

Wybrane cytaty

Przewaga nad mikroskopem klasycznym

Klasyczne mikroskopy pozwalają obrazować pięć–dziesięć komórek, czyli mamy co najmniej dziesięć tysięcy razy większe pole widzenia. Lubię myśleć, że mamy z tego dwa plusy. Po pierwsze, zwiększamy prawdopodobieństwo, że coś ciekawego zobaczymy, bo obrazujemy wszystkie komórki. A druga sprawa jest taka, że obniżamy prawdopodobieństwo, że popełnimy jakiś błąd. Jeżeli patrzymy tylko na wycinek większej całości, to możemy bardzo łatwo wpaść w mylne wrażenie i źle ocenić sytuację.

Zastosowanie w diagnostyce

Najlepsze zastosowanie, które przychodzi mi do głowy, to pomoc w diagnostyce. (…) Pobieramy rozmaz, na przykład z tarczycy, mamy próbkę przygotowaną do badań, ale nie wiemy, czy jest diagnostyczna. Histopatolog dopiero musi ją wybarwić, zobaczyć i może powiedzieć, że biopsja została źle pobrana. A my, zanim to wszystko się odbędzie i stracimy cenny czas, szczególnie dla pacjentów onkologicznych, możemy szybko sprawdzić, czy preparat został dobrze pobrany.

Na początku jest ciekawość

(…) badania nad jadem jaszczurki doprowadziły do zmiany w leczeniu cukrzycy i w odchudzaniu ludzi. To się zaczęło zupełnie nie pod kątem produkcji leków. Ciekawość jest absolutnie najważniejsza i jest na początku każdego odkrycia. Żeby tę ciekawość zrealizować, potrzebne jest finansowanie. Narodowe Centrum Nauki jest w zasadzie jedynym w Polsce ciałem, które finansuje takie badania. Bardzo dobrze, że istnieje – chciałbym, żeby budżet NCN został zwiększony co najmniej dwukrotnie.

Czym jest NCN dla badaczy i badaczek?

Z finansowania Narodowego Centrum Nauki korzystam od PRELUDIUM, które pomógł mi napisać mój mentor, profesor Krzysztof Patorski. Granty OPUS i SONATA stanowiły absolutną podstawę do tego, żebym mógł w ogóle aplikować o grant ERC. Udało się go zdobyć dzięki doświadczeniu, które wcześniej zdobyłem, realizując granty NCN i budując zespół. Niezależność wynika z finansowania – bez programów NCN nie byłoby mnie w nauce.

72 osoby otrzymały finansowanie na realizację działań naukowych w konkursie MINIATURA 10. To pierwsza runda wyników, kolejne listy będziemy publikować co miesiąc. Nabór wniosków jest otwarty do końca lipca.

Konkurs MINIATURA to pomost, który pomaga naukowczyniom i naukowcom bez doświadczenia w samodzielnym kierowaniu projektami badawczymi wejść w system grantowy, nabyć doświadczenie w realizacji grantu, zweryfikować i rozwinąć swoje koncepcje badawcze. Tzw. małe granty można otrzymać na realizację badań wstępnych, kwerend lub wyjazdów o charakterze naukowym, na okres do 12 miesięcy. Budżet jednego działania może wynieść od 5 do 50 tys. zł.

W konkursie mogą brać udział naukowczynie i naukowcy zatrudnieni w polskich jednostkach, którzy uzyskali stopień doktora w okresie od 1 stycznia 2014 roku do dnia złożenia wniosku oraz posiadają w swoim dorobku co najmniej jedną pracę opublikowaną lub przyjętą do druku, albo co najmniej jedno dzieło lub dokonanie artystyczne lub artystyczno-naukowe. Konkurs nie jest ograniczony tematycznie, działania mogą dotyczyć dowolnej dyscypliny z obszaru badań podstawowych. Głównym celem realizacji grantu MINIATURA jest opracowanie założeń pełnowymiarowego projektu badawczego, o którego finansowanie można starać się w innych konkursach grantowych, krajowych lub międzynarodowych. Pomocą w tym procesie mogą być mentorki i mentorzy, czyli badaczki i badacze, którzy mają doświadczenie w samodzielnym kierowaniu projektami badawczymi NCN lub ERC. Zachęcamy do korzystania z bazy mentorek i mentorów NCN.

Pierwsza lista rankingowa

Spośród wniosków złożonych do NCN w konkursie MINIATURA 10 w lutym, eksperci zakwalifikowali do finansowania 72 działania o łącznej wartości niemal 2,8 mln zł. Większość zakwalifikowanych działań to badania wstępne – zaplanowało je 60 osób. Kwerendy zaplanowało 13 osób, a 17 osób odbędzie wyjazdy badawcze (niektóre działania są realizowane w więcej niż jednej z możliwych form). 

Finansowanie w grupach nauk:

• nauki humanistyczne, społeczne i o sztuce (HS) – 26 działań o łącznej wartości 684 178 zł
• nauki ścisłe i techniczne (ST) – 20 działań o łącznej wartości 905 187 zł
• nauki o życiu (NZ) – 26 działań o łącznej wartości 1 207 584 zł 

Nad czym będą pracować laureaci MINIATURY?

W grupie nauk humanistycznych, społecznych i o sztuce grant otrzymała m.in. dr Magdalena Górska z Uniwersytetu Łódzkiego, która przeprowadzi badania wstępne nad estetyką błędu w sztuce generatywnej, połączone z wyjazdem badawczym. Dr Sylwia Jędrzejewska z Uniwersytetu Rzeszowskiego w ramach MINIATURY przeprowadzi badania wstępne dotyczące weryfikacji datowania grobów ciałopalnych z początku wczesnego średniowiecza w Polsce przy użyciu metody radiowęglowej (AMS). W grupie nauk ścisłych i technicznych grant otrzymała m.in. dr Maria Kubacka z Uniwersytetu Morskiego w Gdyni, która przeprowadzi zintegrowane badanie dynamiki zmętnienia w ujściu Wisły i Zatoce Gdańskiej i zweryfikuje jej implikacje dla oceny jakości wód oraz walidacji danych satelitarnych. Dr inż. Michał Olejarczyk z Politechniki Wrocławskiej przeprowadzi badania wstępne nad metodą recyklingu proszku poliamidu 12 do procesu laserowego spiekania opartą na jednoczesnym wytłaczaniu i pulweryzacji. W grupie nauk o życiu grant otrzymał m.in. dr hab. Leon Kośmider z Uniwersytetu Jana Długosza w Częstochowie, który przeprowadzi badania wstępne dotyczące wykrywania i analizy jakościowej mikroplastików w wybranych tabletkach powlekanych oraz niepowlekanych. Dr Jędrzej Borowczak z Politechniki Bydgoskiej im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich przeanalizuje rolę mikrośrodowiska immunologicznego guza oraz ekspresji FOLR1 w rozwoju oporności na olaparyb u chorych na raka jajnika. 

Tematy wszystkich działań finansowanych w konkursie MINIATURA 10

Lista rankingowa nr 1 w pdf

Nabór w konkursie MINIATURA 10

Nabór wniosków jest ciągły do 31 lipca do godz. 14.00, co oznacza, że napływające wnioski są oceniane na bieżąco, a wyniki konkursu są publikowane w interwałach miesięcznych. Procedura oceny jest uproszczona w stosunku do innych konkursów NCN: wnioski przechodzą ocenę formalną oraz tylko jeden etap oceny merytorycznej, dokonywanej przez zespół ekspertów. 

Budżet uchwalony przez Radę NCN na cały konkurs wynosi 20 mln zł. Jest on dzielony proporcjonalnie do liczby miesięcy trwania naboru (od lutego do lipca), a jednym z warunków finansowania wniosku oprócz uzyskania rekomendacji ekspertów jest to, że wniosek musi mieścić się w puli dostępnych środków na dany miesiąc. W ostatnich latach obserwujemy regularnie zwiększoną liczbę wniosków w ostatnim miesiącu naboru, dlatego zachęcamy do składania wniosków we wcześniejszych miesiącach.  

W poniedziałek 8 czerwca 2026 r. o godz. 15:00 (CEST) zapraszamy na webinarium dotyczące konkursu sieci Trans-Atlantic Platfom (T-AP) for Social Sciences and Humanities pn. Preparing for Tomorrow – Societies and Strategies in Times of Transition (P4T Call 2026). Podczas wydarzenia przedstawione zostaną ogólne zasady konkursu, przewidziana jest także sesja pytań i odpowiedzi (Q&A). Webinarium będzie prowadzone w języku angielskim.

Zapraszamy do udziału w wydarzeniu.

W konkursie „Preparing for Tomorrow – Societies and Strategies in Times of Transition” (P4T Call) mogą brać udział konsorcja międzynarodowe złożone z minimum trzech zespołów badawczych, z co najmniej trzech krajów biorących udział w konkursie: Brazylia, Finlandia, Francja, Holandia, Kanada, Niemcy, Polska i Republika Południowej Afryki. Współpraca badawcza musi angażować partnerów zlokalizowanych po obu stronach  Atlantyku. Projekty można planować na 24 lub 36 miesięcy.

Konkurs obejmuje 4 główne obszary tematyczne:

1. Uncertainty: sources, costs, communication, and improvement;
2. The many faces of the future and crisis: historical, cultural, and regional perspectives;
3. Scope and coordination of response strategies;
4. Normative inquiry into prevention and preparation for future crises.

Ogłoszenie konkursowe