Pod koniec stycznia ogłosimy konkurs LUKE Joint Call na międzynarodowe projekty badawcze realizowane we współpracy z zespołami z Ukrainy.

Konkurs ma na celu wsparcie projektów badawczych realizowanych w ramach współpracy międzynarodowej, z Ukrainą jako kluczowym partnerem. Nabór jest ogłaszany wspólnie przez 15 agencji finansujących badania, które uczestniczą w programie LUKE – Linking Ukraine to the European Research Area. Umożliwi on wspólną realizację projektów badawczych naukowczyniom i naukowcom z Ukrainy, Polski, Austrii, Czech, Estonii, Finlandii, Niemiec, Łotwy, Mołdawii, Rumunii oraz Turcji. Narodowe Centrum Nauki jest agencją partnerską konkursu i przeznaczy 750 tys. euro na sfinansowanie prac zwycięskich polskich zespołów badawczych.

W konkursie mogą brać udział konsorcja międzynarodowe złożone z co najmniej trzech podmiotów z różnych krajów, przy czym co najmniej jeden partner musi mieć siedzibę na Ukrainie.

W ramach LUKE Joint Call Narodowe Centrum Nauki będzie finansować projekty obejmujące badania podstawowe, realizowane przez polskie jednostki naukowe, zgodnie z zasadami obowiązującymi w NCN.

Zakres tematyczny konkursu obejmie cztery obszary:

• Energia – zrównoważona i odnawialna energia oraz bezpieczeństwo energetyczne
• Cyberbezpieczeństwo – cyberodporność infrastruktury krytycznej oraz adaptacyjne systemy cyberbezpieczeństwa
• Badania medyczne i nauki o zdrowiu – telemedycyna oraz badania biomedyczne, w tym:
  • wdrażanie rozwiązań telemedycznych w zdalnej opiece zdrowotnej,
  • innowacyjne badania nad szlakami sygnalizacji komórkowej w zastosowaniach biomedycznych
• Nauki społeczne i humanistyczne – pojednanie społeczne, zrównoważony rozwój społeczny oraz odbudowa kapitału ludzkiego

Szczegółowe opisy tematów.

Harmonogram konkursu

• ogłoszenie konkursu: 30 stycznia 2026 r.
• termin składania wniosków: 30 kwietnia 2026 r.
• termin rozpoczęcia realizacji projektów: styczeń 2027 r.
• termin zakończenia realizacji projektów: grudzień 2028 r.

Szczegółowe informacje dotyczące konkursu oraz aktualności publikowane są na stronie: https://horizon-europe.org.ua/en/luke/joint-call/

Zapowiedź konkursu ma charakter informacyjny. Szczegółowe warunki zostaną określone w treści oficjalnego ogłoszenia o konkursie.

Umowa grantowa 101188315 – LUKE

Sfinansowano przez Unię Europejską. Wyrażone poglądy i opinie są wyłącznie poglądami i opiniami autora(ów) - nie muszą odzwierciedlać stanowiska Unii Europejskiej ani Komisji Europejskiej. Unia Europejska oraz organ przyznający grant nie ponoszą za nie odpowiedzialności.

W tym roku NCN obchodzi 15 urodziny. Jak zawsze będziemy intensywnie pracować nad tym, by jak najlepiej wspierać polskie badaczki i badaczy. Chcemy również pokazać, jak ważną rolę pełnią badania podstawowe w rozwoju społeczeństwa, gospodarki i kraju.  

Naszym priorytetem pozostaje podstawowa działalność konkursowa – stabilne, przejrzyste i konkurencyjne finansowanie badań we wszystkich dyscyplinach – mówi prof. Krzysztof Jóźwiak, dyrektor NCN. – Obecna wysokość dotacji nie jest adekwatna ani do potencjału państwa, ani do potrzeb badaczek i badaczy w Polsce. Dlatego będziemy zabiegać o zwiększenie środków na naukę, by umożliwić realizację ambitnych projektów w dobrych warunkach. Od 2026 roku planujemy uruchamianie obligacji – dodaje.

Plany NCN na ten rok to także kontynuacja działań sprzyjających dalszemu umiędzynarodowieniu nauki w Polsce poprzez pogłębianie współpracy z partnerami krajowymi i zagranicznymi, zwiększenie zaangażowania w działania sprzyjające wdrażaniu rezultatów projektów finansowanych przez NCN, a także wspieranie idei otwartej nauki.

Konkursy krajowe i międzynarodowe

W 2026 roku planujemy ogłosić osiem konkursów z naszej podstawowej oferty krajowej. Dwukrotnie otworzymy nabór w konkursie OPUS skierowanym dla wszystkich badaczek i badaczy: wiosną w tradycyjnej formule, a jesienią z dodatkową ścieżką LAP (lead agency procedure) w programie Weave – umożliwiającą realizację badań we współpracy z zagranicznymi zespołami badawczymi z Austrii, Czech, Słowenii, Niemiec, Szwajcarii, Luksemburga lub Belgii-Flandrii. W planie mamy także ogłoszenie po jednej edycji konkursów PRELUDIUM, SONATINA, SONATA, SONATA BIS, MAESTRO na projekty badawcze dla naukowców na różnych etapach kariery. W lutym otworzymy dziesiątą edycję dobrze sprawdzonego już konkursu MINIATURA na działania naukowe. Oferta konkursowa. Na co można otrzymać środki? Sprawdź przykłady finansowanych projektów.

Rozpoczynający się rok to czas uruchomienia IV edycji Funduszy Norweskich i EOG, w której zostaliśmy ponownie operatorem programu „Badania podstawowe”. Będziemy finansować badania fundamentalne, szczególnie w zakresie nauk humanistycznych i społecznych oraz badań polarnych, z uwzględnieniem priorytetów IV edycji Funduszy Norweskich i EOG (zielona transformacja Europy, demokracja, rządy prawa i prawa człowieka, włączenie społeczne i odporność). Planujemy ogłoszenie dwóch konkursów głównych: GRIEG BIS oraz interdyscyplinarnego LANGSPIL, dwóch konkursów wspierających w formule Coordination & Capacity oraz realizację projektu polarnego SPARK.

W 2026 roku będziemy intensywnie działać nad rozwijaniem współpracy międzynarodowej i tworzeniem nowych możliwości kooperacji z partnerami z zagranicy dla polskich badaczek i badaczy. Obecnie przyjmujemy wnioski w konkursach OH-TREAT oraz LEAP-SE Cofund Call 2026. W ciągu roku planujemy ogłosić 6 kolejnych konkursów międzynarodowych realizowanych we współpracy z agencjami finansującymi badania i instytucjami z obszaru nauki w ramach programów i partnerstw międzynarodowych. Obok nowych edycji konkursów organizowanych we współpracy z M-ERA.NET, T-AP, Biodiversa+ oraz OHAMR, pojawią się nowości: inicjatywa LUKE (Linking Ukraine to the European Research Area), pełniąca rolę platformy współpracy i wymiany wiedzy, integrująca ukraińskich i europejskich partnerów w celu wzmocnienia ukraińskiego ekosystemu badań i innowacji, oraz konkurs organizowany we współpracy z Partnerstwem Europejskim Resilient Cultural Heritage, do którego Narodowe Centrum Nauki przystąpiło jako partner. Dzięki kontynuacji współpracy z Towarzystwem Maxa Plancka jeszcze w tym roku ogłosimy piąty konkurs Dioscuri, w ramach którego w Polsce powstaną dwa centra doskonałości prowadzące badania o charakterze interdyscyplinarnym. Przez cały rok otwarty będzie konkurs Weave-UNISONO, realizowany zgodnie z założeniami procedury agencji wiodącej LAP.

Będziemy nadal koordynować prace sieci QuantERA oraz programów CHANSE i POLONEZ BIS, a na poziomie krajowym europejskie partnerstwa  EOSC, Biodiversa+ oraz OHAMR. Kontynuujemy również przygotowania do uruchomienia partnerstwa STR, które sfinansuje międzynarodowe projekty badawcze odpowiadające na kluczowe wyzwania społeczne.

Wzmocnienie potencjału nauki w Polsce: współpraca instytucjonalna krajowa i zagraniczna

Jednym z kierunków naszych działań jest rozwijanie współpracy z innymi agencjami rządowymi oraz podmiotami działającymi w sektorze nauki. W zakresie zwiększania gotowości technologicznej wyników badań podstawowych NCN współpracuje z Narodowym Centrum Badań i Rozwoju (NCBR). Aby zachęcić naukowców z zagranicy do prowadzenia badań w polskich jednostkach naukowych, współpracujemy z Narodową Agencją Wymiany Akademickiej (NAWA) finansując komponenty badawcze w ramach programu Polskie Powroty, a od 2026 - w ramach nowego programu TOP200 im. Weigla mającego na celu wspieranie transnarodowej współpracy naukowej. Wspieramy również Agencję Badań Medycznych (ABM) w organizacji konkursów na finansowanie badań podstawowych w obszarze nauk medycznych i nauk o zdrowiu.

Nasze plany na 2026 rok obejmują dalsze zaangażowanie w ERC Mentoring Initiative, dzięki której osoby przygotowujące wniosek do konkursu ERC mogą skorzystać ze wsparcia mentora. Będziemy również kontynuować współpracę z Polsko-Amerykańską Komisją Fulbrighta, oferując naukowcom powracającym ze stypendium w USA możliwość otrzymania grantu na kontynuację badań w Polsce.

NCN jako instytucja będzie nadal aktywnym członkiem organizacji Science Europe, jeszcze mocniej reprezentując głos polskich naukowców dzięki listopadowemu powołaniu dyrektora Centrum prof. Krzysztofa Jóźwiaka na członka rady zarządzającej.

Od lat wspieramy ideę otwartej nauki. Jesteśmy zaangażowani w stowarzyszenie Europejskiej Chmury Otwartej Nauki (European Open Science Cloud, EOSC), mające na celu stworzenie godnego zaufania, wirtualnego, federacyjnego środowiska wykraczającego poza granice i dyscypliny naukowe, które umożliwi przechowywanie, udostępnianie, przetwarzanie i ponowne użycie obiektów cyfrowych wykorzystywanych w badaniach naukowych. Pełnimy rolę Krajowej Organizacji Przedstawicielskiej w EOSC Association. W 2026 roku będziemy m.in. pracować nad założeniami współpracy w ramach EOSC w 10. Programie Ramowym, a także kontynuować uczestnictwo w fazie pilotażowej budowy Federacji EOSC.

Gdzie nas spotkacie?

Zorganizujemy dwunastą edycję Dni NCN – tym razem wybieramy się do Katowic. W programie tradycyjnie znajdą się spotkania informacyjne, tematyczne i panele dyskusyjne, warsztaty dla wnioskodawców, warsztaty z zakresu obsługi administracyjnej i finansowej projektów realizowanych w ramach konkursów NCN oraz z zakresu zarządzania danymi badawczymi. Spotkania informacyjne i warsztaty będziemy prowadzić w ciągu roku również online.

Jak było w 2025?

Panel dyskusyjny: Nauka w działaniu, Forum Ekonomiczne w Karpaczu W minionym roku wspólnie dyskutowaliśmy o tym, jak ważne są badania podstawowe dla rozwoju innowacji i kraju. Rząd uznał naukę za jeden z priorytetów rozwoju kraju. Dzięki otrzymanym pod koniec 2024 roku NCN dodatkowym 500 mln zł w obligacjach na finansowanie badań możemy sukcesywnie zwiększać budżety naszych konkursów. To wciąż jednak zbyt mało, aby sprostać potrzebom rozwojowym Polski i skutecznie wzmacniać polskie środowisko naukowe. Wobec projektu budżetu państwa na 2026 rok pozostawiającego dotację na finansowanie badań przez NCN na niezmienionym poziomie, we wrześniu Rada NCN wystosowała apel o zwiększenie finansowania NCN o 400 mln zł.

Niezależnie od kwestii budżetowych, realizowaliśmy swoją misję. Ogłosiliśmy 8 konkursów krajowych oraz 7 międzynarodowych zorganizowanych we współpracy z agencjami i instytucjami finansującymi badania z całego świata. Rozstrzygnęliśmy 9 konkursów krajowych, przyznając ponad 1,3 tysiąca grantów na projekty  i komponenty badawcze oraz ponad 600 grantów na działania naukowe. Opublikowaliśmy również wyniki 7 konkursów międzynarodowych, w których finansowanie otrzymało 71 projektów z udziałem polskich zespołów. Łącznie w 2025 roku przyznaliśmy naukowczyniom i naukowcom pracującym w Polsce granty o wartości ponad 1,9 mld zł. Baza projektów NCN.

Laureaci Nagrody NCN 2025 Po raz trzynasty przyznaliśmy wybitnym badaczkom i badaczom młodego pokolenia Nagrodę NCN. Laureatami zostali Bartosz Szyszko, Łucja Kowalewska, Maciej Stolarski. 

W ciągu roku, w konsultacji ze środowiskiem, wprowadzaliśmy zmiany w realizacji projektów finansowanych przez NCN. Odeszliśmy od wymogu publikowania wyników wyłącznie w otwartym dostępie, jednak nadal mocno wspieramy ideę otwartości: otwarta nauka jest bardziej transparentna i lepiej służy społeczeństwu. Rada NCN wydała zalecenia dotyczące upowszechniania wyników badań, m.in. publikowanie w czasopismach, w których swoje prace umieszczają liderzy w danej dziedzinie i unikanie tzw. drapieżnych czasopism.

Dni NCN w Rzeszowie Pracowaliśmy nad otwarciem kolejnych możliwości finansowania dla polskich naukowców. Oprócz ponownego objęcia roli koordynatora programu „Badania podstawowe” w IV edycji funduszy norweskich i EOG, we współpracy z niemieckim Towarzystwem Maxa Plancka uzgodniliśmy warunki otwarcia piątego konkursu na Centra Doskonałości Naukowej Dioscuri. Włączyliśmy się także w prace partnerstw europejskich: One Health Antimicrobial Resistance (OHAMR) oraz Resilient Cultural Heritage.

W 2025 roku można było nas spotkać w maju podczas Dni NCN w Rzeszowie, a także na konferencjach, sympozjach, warsztatach i szkoleniach online. Do zobaczenia w 2026 roku!

W pierwszym odcinku podcastu NCN w 2026 roku rozmawiamy z ekonomistami, prof. Joanną Tyrowicz z Uniwersytetu Warszawskiego oraz ośrodka badawczego GRAPE i prof. Łukaszem Woźnym ze Szkoły Głównej Handlowej o prywatnym finansowaniu nauki.

Goście Anny Korzekwy-Józefowicz wskazują na istotną lukę w polskim ekosystemie innowacji: niemal całkowity brak prywatnego finansowania badań podstawowych. Publiczne nakłady na naukę są w Polsce wciąż niższe niż pozwalałby na to potencjał kraju, a jednocześnie w finansowaniu badań podstawowych niemal nie uczestniczy sektor prywatny - co wyraźnie odróżnia nas od państw najwyżej rozwiniętych.

Prof. Joanna Tyrowicz w swoich badaniach zajmuje się ekonomią rynku pracy i funkcjonowaniem sektora przedsiębiorstw. Jest członkinią Rady Polityki Pieniężnej. Prof. Łukasz Woźny koncentruje się na zastosowaniach teorii gier w ekonomii. Wyniki swoich prac wykorzystywał także w projektach doradczych realizowanych dla dużych firm.

Punktem wyjścia rozmowy jest pytanie o dominujące w debacie publicznej oczekiwanie „użyteczności” badań. Rozmówcy zwracają uwagę, że taki sposób myślenia nie oddaje mechanizmu powstawania nowej wiedzy. Badania podstawowe rozwijają się na „granicy poznania” – w obszarach, które nie mają jeszcze jasno określonego celu użytkowego. Zastosowania pojawiają się później, często z dużym opóźnieniem.

Prof. Łukasz Woźny przywołuje przykłady z historii ekonomii i fizyki. Największe przyspieszenia w rozwoju tych dziedzin następowały wtedy, gdy badania nie były podporządkowane bieżącej optymalizacji procesów przemysłowych. Najpierw pojawiała się teoria i nowe rozumienie zjawisk, a dopiero po latach ich praktyczne wykorzystanie.

Kolejne pytania dotyczą doświadczeń innych krajów. Jak wygląda prywatne finansowanie badań podstawowych tam, gdzie jest ono stałym elementem systemu? Prof. Joanna Tyrowicz wskazuje na modele znane z Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych: katedry finansowane przez firmy, fundacje rodzinne wspierające zespoły badawcze czy długofalowe programy badań podstawowych. W takich rozwiązaniach kluczowe jest to, że wsparcie nie wiąże się z narzucaniem tematów ani oczekiwaniem szybkich rezultatów – finansuje się ludzi i ich potencjał badawczy.

Ważnym punktem rozmowy jest pytanie, czy pojawienie się prywatnych środków nie skłoniłoby państwa do ograniczenia i tak skromnych wydatków na naukę. Łukasz Woźny wskazuje jednak na tzw. efekty mnożnikowe, obserwowane m.in. w Japonii czy Korei. Każda złotówka z budżetu państwa zainwestowana w wysokiej jakości badania może stymulować dodatkowe nakłady prywatne, tworząc efekt kuli śniegowej. Biznes, widząc sukcesy naukowców publikujących w czołowych czasopismach, zaczyna dostrzegać prestiż i sens we wspieraniu ich działań.

Prywatny mecenat w nauce, podobnie jak w sztuce czy sporcie, polega na tworzeniu warunków do rozwoju talentu i wiedzy. Prof. Joanna Tyrowicz zauważa, że dla przedsiębiorców korzyścią może być unikalna perspektywa naukowca, która pozwala dostrzec w biznesie aspekty niewidoczne dla konsultantów. Jednocześnie eksperci proponują praktyczny pierwszy krok dla firm: finansowanie konkretnych stanowisk dla doktorantów, co pozwala budować nowoczesne kadry przy relatywnie niskich nakładach.

Podcast jest dostępny na YouTube oraz w Spotify i Apple Podcast.

Zapraszamy do udziału w spotkaniach informacyjnych online, które będą prowadzone przez koordynatorów dyscyplin NCN. Spotkania przeznaczone są dla naukowców i doktorantów planujących składanie wniosków w konkursach grantowych NCN.

Spotkania informacyjne zostały zaplanowane w formie modułowej. Podczas każdego webinaru omówiony zostanie jeden spośród następujących tematów:

• oferta konkursowa NCN: konkursy krajowe i międzynarodowe (szkolenia w języku polskim i angielskim),
• konstrukcja wniosku,
• proces oceny wniosku,
• rozliczanie projektów – raporty końcowe,
• konkurs MINIATURA.

Informacje o zakresie tematycznym, terminach oraz datach rejestracji na poszczególne szkolenia są dostępne na podstronie Spotkania informacyjne i szkolenia dla wnioskodawców.

Aby wziąć udział w szkoleniu, należy zarejestrować się pośrednictwem platformy Clickmeeting. Link do rejestracji będzie udostępniany w terminach otwarcia rejestracji wskazanych na podstronie Spotkania informacyjne i szkolenia dla wnioskodawców. Liczba miejsc na każdym szkoleniu jest ograniczona do 500.

Więcej informacji można uzyskać u koordynatora dyscyplin dr Justyny Ciejki-Śnieć.

Międzynarodowy zespół naukowców, w którym kluczową rolę odgrywają astronomowie z Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego, ogłosił w tygodniku Science odkrycie nowej klasy planet pozasłonecznych – planet swobodnych. Badania polskich astronomów finansuje m.in. Narodowe Centrum Nauki.

Planety swobodne to obiekty krążące samotnie w Drodze Mlecznej, niezwiązane grawitacyjnie z gwiazdami. Odkrycie było możliwe dzięki bezpośredniemu „zważeniu” planety odkrytej w zjawisku mikrosoczewkowania grawitacyjnego KMT-2024-BLG-0792/OGLE-2024-BLG-0516. Jej masa wynosi 70 mas Ziemi.  

Wizja artystyczna zjawiska mikrosoczewkowania grawitacyjnego KMT-2024-BLG-0792/OGLE-2024-BLG-0516, obserwowanego równocześnie z obserwatoriów ziemskich i z satelity Gaia. © J. Skowron / OGLE. Możliwość istnienia pozaziemskich światów czy pozaziemskich cywilizacji od wieków fascynowała ludzkość. Dopiero jednak 30 lat temu odkryto pierwsze planety pozasłoneczne  wokół gwiazd podobnych do Słońca, co zapoczątkowało eksperymentalnie nową dziedzinę w astronomii – badania planet pozasłonecznych. Rozwijała się ona niesłychanie burzliwie w ostatnich dekadach odsłaniając coraz więcej tajemnic pozaziemskich światów i udowadniając, że nasz Układ Słoneczny jest tylko jednym z wielu różnorodnych układów planetarnych istniejących we Wszechświecie, niekoniecznie unikalnym. Jednak wszystkie te odkryte pozaziemskie planety znajdują się w układach związanych grawitacyjnie ze swoimi naturalnymi słońcami, krążąc po orbitach wokół nich.

Astronomowie od wielu lat zdawali sobie sprawę, iż planety mogą istnieć nie tylko w układach związanych. Na skutek różnorodnych procesów np. oddziaływań grawitacyjnych z innymi planetami w trakcie formowania się układów planetarnych czy bliskich przejść sąsiednich gwiazd obok systemu planetarnego, mogą być one wyrywane ze swych macierzystych układów i wystrzeliwane w przestrzeń międzygwiazdową. Takie samotne planety, nazwane planetami swobodnymi, mogą wówczas wędrować w Drodze Mlecznej nie będąc związanymi z żadną gwiazdą. Oszacowania teoretyczne wskazują, że liczba takich planet może być bardzo duża i wręcz przewyższać liczbę planet związanych.

Możliwość istnienia planet swobodnych, a nawet istnienia na nich w jakiejś formie życia, rozpalała wyobraźnię nie tylko naukowców, ale i twórców science fiction. W ostatnich latach powstało wiele tekstów literackich czy scenariuszy filmowych, których akcja toczy się właśnie na takich oderwanych od gwiazd samotnych planetach, przemierzających bezkresne pustki Drogi Mlecznej.

Jak jednak odkryć takie planety i udowodnić, że one faktycznie istnieją, skoro same nie świecą (nie emitują promieniowania) i nie oddziałują z macierzystymi gwiazdami? Z pomocą przychodzi tu technika mikrosoczewkowania grawitacyjnego umożliwiająca pomiar masy obiektu soczewkującego światło. W praktyce mikrosoczewkowanie zachodzi kiedy światło odległej gwiazdy zostaje ugięte i wzmocnione przez grawitację bliższego obiektu, zwanego soczewką. Ponieważ efekt nie zależy od jasności obiektu-soczewki, metoda ta pozwala na wykrywanie ciemnych, nieświecących ciał, czyli nawet gdy sama soczewka/planeta nie emituje światła. Czas trwania zjawiska mikrosoczewkowania zależy generalnie od masy soczewki. W przypadku mas planetarnych jest on bardzo krótki – rzędu zaledwie kilku-kilkunastu godzin.

W 2017 roku astronomowie z projektu OGLE opublikowali wyniki poszukiwań planet swobodnych oparte na kilkuletnich intensywnych obserwacjach około 50 milionów gwiazd w kierunku centrum Drogi Mlecznej, wśród których odkryli kilka tysięcy zjawisk mikrosoczewkowania grawitacyjnego o rozmaitych skalach czasowych – od godzin do setek dni.

Obserwacje wskazywały, iż planet swobodnych powinno być istotnie dużo, lecz wbrew poprzednim przypuszczeniom, większość z nich powinny stanowić planety małomasywne, a nie masywniejsze, o masach rzędu masy Jowisza – mówi dr Przemek Mróz, pierwszy autor tej przełomowej pracy opublikowanej w prestiżowym tygodniku naukowym Nature.

Wkrótce potem odkryto pierwsze obiecujące kandydatki na planety swobodne. Niestety, do bezpośredniego wyznaczenia masy planety niezbędna jest informacja o odległości soczewki od obserwatora, co w przypadku obserwacji z Ziemi jest możliwe tylko w wyjątkowych, niezmiernie rzadkich przypadkach.  Dlatego odkryte obiekty pozostały kandydatkami, gdyż w zależności od ich nieznanej odległości, ich masy mogły być bądź większe (nawet przekraczająca masy obiektów uznawanych za planety), bądź mniejsze. Dziś znamy już kilkanaście takich kandydatek. Najmniej masywna mogła mieć nawet masę Marsa. Jednak istnienie planet swobodnych, mimo iż mocno prawdopodobne, do dziś pozostawało nieudowodnione. Nie udało się bowiem dotychczas zmierzyć bezpośrednio masy takiego obiektu i potwierdzić, iż samotny obiekt jest istotnie planetą, a nie jednym z masywniejszych obiektów jak np. znane od dawna brązowe karły.

Planeta swobodna soczewkująca odległą gwiazdę z centrum Galaktyki. Dwa wzmocnione obrazy soczewkowanej gwiazdy otaczają pierścień Einsteina zjawiska. Wszystkie znane dotychczas planety są grawitacyjnie związane ze swoimi macierzystymi gwiazdami i krążą wokół nich. © J. Skowron, K. Ulaczyk / OGLE Przełomowe okazały się obserwacje z 3 maja 2024 roku. Za pomocą teleskopów koreańskiej sieci KMTNet (w Australii, Południowej Afryce i Chile) oraz zlokalizowanego w Obserwatorium Las Campanas w Chile teleskopu projektu OGLE zarejestrowane zostało krótkotrwałe zjawisko mikrosoczewkowania grawitacyjnego, jasnej gwiazdy w centrum Galaktyki.  Zgodnie z konwencją otrzymało ono oznaczenie KMT-2024-BLG-0792/OGLE-2024-BLG-0516. Wkrótce po zakończeniu zjawiska okazało się, iż kształt mikrosoczewkowych zmian jasności odpowiada przewidywanym zmianom wywołanym przez soczewkującą planetę swobodną. Zjawisko to dołączyło więc natychmiast do grona obiecujących kandydatek na planety swobodne.

Wkrótce też astronomowie uświadomili sobie, iż rejony nieba, w których zlokalizowane było to zjawisko mikrosoczewkowania, obserwowane były w tym samym czasie przez sztandarową misję kosmiczną Europejskiej Agencji Kosmicznej Gaia, która dokonywała w latach 2014–2025 regularnych obserwacji fotometrycznych dwóch miliardów gwiazd z całego nieba. Satelita ten nie był jednak przystosowany do obserwacji zjawisk krótkotrwałych, bowiem odwiedzał te same rejony nieba zwykle co 30 dni. Po raz kolejny jednak, w tym szczególnym przypadku, astronomom dopisało niesłychane szczęście. Nie dość, że satelita obserwował akurat ten rejon nieba w trakcie zaledwie dwudniowego zjawiska, to dodatkowo na skutek wyjątkowo korzystnego ustawienia orbity w tym momencie, zebrał aż sześć obserwacji fotometrycznych w ciągu 15 godzin, czyli w najważniejszych momentach największego wzmocnienia światła przez soczewkę – potencjalną planetę.

Satelita Gaia znajdował się w owym czasie w odległym o niemal dwa miliony km od Ziemi tzw. punkcie L2 Lagrange’a, miejscu niezwykle dogodnym do prowadzenia długotrwałych obserwacji astronomicznych z satelitów. Równoczesne obserwacje zjawiska mikrosoczewkowania KMT-2024-BLG-0792/OGLE-2024-BLG-0516 z Ziemi i satelity stworzyły więc unikalną szansę na pomiar odległości poprzez zmierzenie tzw. paralaksy mikrosoczewkowej. Idea tego pomiaru jest analogiczna do pomiarów triangulacyjnych na Ziemi czy pomiarów odległości do bliskich ciał niebieskich, gdy dzięki obserwacjom z dwóch różnych miejsc wyznaczamy odległość. Dane fotometryczne z satelity Gaia zostały przesłane na Ziemię dopiero w lipcu 2024 roku i wówczas zjawisko zostało ogłoszone przez zespół Gaia jako alert Gaia24cdn.

Analiza danych zaobserwowanego zjawiska mikrosoczewkowana, zebranych z powierzchni Ziemi przez teleskopy projektów KMTNet i OGLE oraz danych satelitarnych z satelity Gaia, wykazała, że przebieg zjawiska z obu oddalonych o dwa miliony kilometrów obserwatoriów był podobny. Jednak zjawisko zarejestrowane przez satelitę Gaia nastąpiło około dwie godziny później niż na Ziemi. Pozwoliło to na wyznaczenie precyzyjnej odległości do skupiającej światło odległej gwiazdy tła soczewki i parametrów zjawiska mikrosoczewkowania, co w konsekwencji umożliwiło bezpośredni precyzyjny pomiar jej masy. Okazało się, że jest to masa planetarna, wynosząca 0,22 masy Jowisza, lub 70 mas Ziemi, czyli jest  nieco mniejsza niż masa Saturna z naszego lokalnego Układu Słonecznego. Nie znaleziono też, żadnych śladów obecności potencjalnej macierzystej gwiazdy w promieniu ponad dwudziestu jednostek astronomicznych (odległości Ziemia-Słońce) wokół planety. Z ogromnym prawdopodobieństwem można więc przyjąć, iż nowo odkryty obiekt jest niezwiązany z żadną gwiazdą – jest pierwszą precyzyjnie „zważoną” planetą swobodną.

Odkrycie i bezpośrednie wyznaczenie masy planety swobodnej, stanowi przełom w dziedzinie badania planet pozasłonecznych. To pierwsza w pełni udokumentowana detekcja zupełnie nowej kategorii planet pozasłonecznych. Niezwykle licznej i niepoznanej dotąd grupy obiektów planetarnych, której badania są niezbędne do pełnego zrozumienia powstawania i ewolucji pozasłonecznych układów planetarnych.

To „odkrycie dekady”, porównywalne z odkryciem pierwszych udokumentowanych planet pozasłonecznych w latach 90. ubiegłego wieku – mówi prof. Andrzej Udalski, lider projektu OGLE i autor korespondencyjny pracy w tygodniku Science. Astronomowie wreszcie mają pewność, iż tego typu obiekty istnieją we Wszechświecie.

Odkrycie pierwszej planety swobodnej będzie niewątpliwie silnym impulsem do dalszych intensywnych badań tej kategorii planet. Już w 2026 roku zostanie wystrzelona satelitarna misja NASA Roman, której jednym z głównych celów będzie detekcja i badanie planet swobodnych. Przewiduje się, że w trakcie tej misji zostaną odkryte i scharakteryzowane liczne obiekty tego typu, co pozwoli na precyzyjne poznanie ich własności. Kolejną misją satelitarną jest przygotowywany przez astronomów chińskich satelita Earth 2.0, który zostanie wystrzelony w 2028 roku i jego celem będzie również poszukiwanie planet swobodnych. Są więc duże szanse, że za kilka lat poznamy dokładnie jak liczna jest populacja tych samotnie krążących w Drodze Mlecznej obiektów planetarnych.

Praca opisująca wyniki badań ukazała się w prestiżowym tygodniku "Science".

Rada Narodowego Centrum Nauki ogłosiła konkurs na stanowiska Koordynatorów Dyscyplin. Zgłoszenia są przyjmowane do 15 stycznia 2026 r. Ogłoszenie dostępne jest w Biuletynie Informacji Publicznej.

Koordynatorzy Dyscyplin odpowiadają za organizację prac zespołów ekspertów i przeprowadzanie konkursów NCN na projekty badawcze i działania naukowe. Dbają o zapewnienie ich właściwego, bezstronnego i rzetelnego przebiegu. Mają co najmniej stopień naukowy doktora. Pracują w trzech zespołach:

• nauk humanistycznych, społecznych i o sztuce,
• nauk ścisłych i technicznych oraz
• nauk o życiu.

Podczas pierwszego międzynarodowego sympozjum Dioscuri w Krakowie rozmawialiśmy na temat dotychczasowych osiągnięć Centrów Doskonałości Naukowej Dioscuri, a także odpowiedzialności nauki wobec społeczeństwa oraz komunikacji naukowej. Piąty konkurs Dioscuri zostanie ogłoszony w pierwszej połowie 2026 r.

Sympozjum Dioscuri Pierwsze międzynarodowe sympozjum Dioscuri odbyło się w Narodowym Centrum Nauki w Krakowie w dniach 3–4 listopada 2025 r. i zgromadziło przy jednym stole liderów Centrów Doskonałości Naukowej Dioscuri z Polski i Czech, członków ich zespołów badawczych, administracyjnych koordynatorów Centrów Dioscuri, partnerów badawczych z Niemiec oraz przedstawicieli naukowych ciał doradczych. W dyskusjach uczestniczyli również członkowie Komitetu Dioscuri, pod przewodnictwem prof. Joachima Sauera i wiceprzewodniczącego prof. Leszka Borysiewicza, a także dyrektor Narodowego Centrum Nauki (NCN) prof. Krzysztof Jóźwiak oraz wiceprezes Towarzystwa Maxa Plancka (MPG) prof. Christian Doeller. W obradach brali udział także przedstawiciele świata dyplomacji, w tym delegaci niemieckiego Ministerstwa Nauki oraz Ministerstwa Sportu, Kultury i Młodzieży Republiki Czeskiej. Organizacje finansujące badania były reprezentowane przez koordynatorów programu Dioscuri z NCN i MPG: dr Małgorzatę Jacobs-Kozyrę (NCN), która prowadziła sympozjum oraz dr Agnes Limmer (MPG).

Program Dioscuri i jego wpływ na rozwój nauki

Prezentacja Mikołaja Frączyka z Uniwersytetu Jagiellońskiego Celem sympozjum Dioscuri było nie tylko zaprezentowanie najnowszych osiągnięć badawczych kierowników Centrów Dioscuri oraz członków ich zespołów, w tym znajdujących się na wczesnym etapie kariery naukowej, ale także poruszenie tematu komunikacji naukowej i przeprowadzenie szkoleń z tego obszaru. Podczas sesji moderowanej przez prof. Ulmana Lindenbergera uczestnicy wysłuchali dziesięciu prezentacji liderów Centrów Doskonałości Naukowej oraz dziesięciu prezentacji młodych naukowców, obejmujących szerokie spektrum aktywności naukowych prowadzonych w centrach Dioscuri, w obszarach takich jak biologia komórkowa, optyka czy matematyka teoretyczna i stosowana. Podczas dyskusji podkreślono, że realizowane badania to projekty typu high risk – high gain, czyli wysokiego ryzyka, ale z możliwą wysoką stopą zwrotu, mające znaczący wpływ na rozwój tych dyscyplin. Podczas sesji posterowej młodzi naukowcy zaprezentowali szeroki wachlarz prowadzonych w centrach aktywności badawczych, co dodatkowo podkreśliło istotną rolę autonomii liderów w zakresie zarządzania centrami Dioscuri. Finansowanie centrów doskonałości stworzyło nowy rodzaj przywództwa w nauce.

Komunikacja naukowa wobec spadku poziomu zaufania do nauki

Wykład inaugurujący Christiana Doellera z Towarzystwa Maxa Plancka Prof. Christian Doeller, wiceprezes Towarzystwa Maxa Plancka, wygłosił podczas sympozjum wykład inauguracyjny na temat znaczenia komunikacji naukowej, nie tylko z perspektywy indywidualnych naukowców, ale także z punktu widzenia instytucji prowadzących i finansujących badania. Podkreślił, że odpowiedzialność nauki wobec społeczeństwa jest najważniejszym czynnikiem wpływającym na konieczność komunikowania nauki i wyników badań. Zaapelował do obecnych o aktywność na tym polu, podkreślając m.in. potrzebę dostosowania kanałów komunikacji do konkretnych odbiorców oraz możliwość przedstawiania prowadzonych badań w odniesieniu do bieżących wydarzeń lub aktualnej sytuacji społecznej. Aby zobrazować, w jaki sposób można to zrobić, podał przykład związany ze zbliżającymi się igrzyskami olimpijskimi w Rio de Janeiro. Grupa naukowców opublikowała pracę dotyczącą obrazowania w wysokiej rozdzielczości, za pomocą mikroskopii elektronowej, kompleksu aktomiozyny ludzkiej, czyli kompleksu białkowego kluczowego dla skurczu mięśni. Informacja została podchwycona przez redakcje newsowe na całym świecie, które skupiły się na możliwości wyjaśnienia z pomocą obrazowania w wysokiej rozdzielczości, dlaczego Usain Bolt jest najszybszym człowiekiem na Ziemi.

Na koniec prof. Doeller poruszył kwestię spadku zaufania społecznego do nauki. Zwrócił uwagę, że algorytmy mediów społecznościowych nie rozróżniają informacji opartych na faktach od dezinformacji. Przywołał wyniki badania, w ramach którego sprawdzono, ile filmów dotyczących zmian klimatycznych wyprodukowanych przez instytucje naukowe osiągnęło 100 tys. wyświetleń: tylko dwa. Próg ten osiągnęło dwadzieścia nagrań dotyczących teorii spiskowych na temat smug chemicznych (tzw. chemtrails). Podwyższenie progu do miliona wyświetleń całkowicie eliminuje organizacje naukowe z próby – pozostawiając jeden film autorstwa influencera z YouTube i trzy filmy dotyczące spiskowych teorii. Prof. Doeller wyraźnie podkreślił, że komunikacja naukowa prowadzona zarówno przez specjalistów ds. komunikacji, jak i samych naukowców, jest ważnym elementem przeciwdziałania temu globalnemu trendowi.

Dioscuri: europejska success story

Liderzy Centrów Dioscuri

Sympozjum stanowiło również okazję do konstruktywnej dyskusji na temat możliwości, wyzwań i przyszłości programu Dioscuri, której przewodniczyła prof. Marta Miączyńska, dyrektor Międzynarodowego Instytutu Biologii Molekularnej i Komórkowej w Warszawie.

Prof. Krzysztof Jóźwiak, dyrektor NCN, wraz z prof. Christianem Doellerem, wiceprezesem MPG otworzyli tę dyskusję zapowiadając piąty konkurs Dioscuri, w ramach którego powstaną w Polsce dwa interdyscyplinarne centra doskonałości naukowej. Program będzie otwarty na wszystkie dyscypliny naukowe i będzie kłaść nacisk na doskonałość naukową i interdyscyplinarność.

W trakcie debaty omówiono również oczekiwania wobec programu Dioscuri z perspektywy środowisk naukowych w Polsce, Niemczech i Czechach, a także dotychczasowe osiągnięcia programu, które mogą stanowić inspirację dla inicjatyw tego typu w przyszłości.

Na zakończenie sympozjum odbył się cykl szkoleń:

• warsztaty Akademii Plancka prowadzone przez specjalistkę ds. komunikacji Rheę Wessel dla kierowniczek i kierowników centrów Dioscuri, które dały im możliwość zdobycia nowych umiejętności w roli liderów opinii (thought leadership) oraz w zakresie komunikacji naukowej;
• szkolenie przeprowadzone przez koordynatorów dyscyplin NCN dla młodych naukowczyń i naukowców, którzy zapoznali się z ofertą NCN i procesem oceny wniosków;
• spotkanie prowadzone przez koordynatorów programu Dioscuri z Niemiec, Polski i Czech, podczas którego koordynatorzy administracyjni omówili bieżące kwestie związane z codziennym funkcjonowaniem centrów.

Niemal 950 tys. zł otrzymał zespół z Uniwersytetu Jagiellońskiego na badania realizowane w ramach trójstronnej współpracy w konkursie Weave-UNISONO.

Zespół prof. dr. hab. Włodzimierza Zwonka z Uniwersytetu Jagiellońskiego otrzymał grant na realizację badań z zakresu analizy zespolonej, równań różniczkowych cząstkowych, geometrii i teorii pluripotencjału. Projekt pt. „Analiza i geometria w teorii funkcji wielu zmiennych zespolonych” zakłada współpracę trzech wiodących grup badawczych z Europy Środkowej działających w obszarze analizy zespolonej reprezentowanych, obok Uniwersytetu Jagiellońskiego, przez Uniwersytet Wiedeński oraz Uniwersytet w Wuppertalu. Na czele austriackiego zespołu stanie Bernhard Lamel, zaś zespołem niemieckim pokieruje Stefan Nemirovski. Wniosek został oceniony przez agencję FWF (Austrian Science Fund), podczas gdy NCN i DFG (German Research Foundation) zaakceptowały wyniki tej oceny w ramach współpracy w programie Weave. Potencjalne obszary współpracy obejmują między innymi badania nad funkcjami holomorficznie niezmienniczymi (w tym metrykami i jądrami Bergmana), twierdzeniem Lemperta, teorią pluripotencjału, równaniami Monge’a–Ampère’a, własnościami funkcji plurisubharmonicznych, problemem uniformizacji oraz hiperbolicznością w sensie Bergmana i Kobayashiego.

Weave-UNISONO i procedura agencji wiodącej

Konkurs Weave-UNISONO to efekt wielostronnej współpracy między instytucjami finansującymi badania naukowe, skupionymi w stowarzyszeniu Science Europe. Został ogłoszony w celu uproszczenia procedur składania i selekcji projektów badawczych we wszystkich dyscyplinach nauki, angażujących badaczy z dwóch lub trzech krajów europejskich.

Wyłanianie laureatów opiera się na procedurze agencji wiodącej, w myśl której tylko jedna z instytucji partnerskich odpowiedzialna jest za pełną ocenę merytoryczną wniosku, pozostali partnerzy akceptują wyniki tej oceny.

W ramach programu Weave partnerskie zespoły badawcze składają wnioski o finansowanie równolegle do agencji wiodącej oraz do właściwych dla siebie instytucji uczestniczących w programie. Wspólny projekt musi zawierać spójne plany badań, wyraźnie ukazujące wartość dodaną współpracy międzynarodowej.

Konkurs Weave-UNISONO jest otwarty w trybie ciągłym. Zachęcamy zespoły pragnące podjąć współpracę z partnerami z Austrii, Czech, Słowenii, Szwajcarii, Niemiec, Luksemburga oraz Belgii-Flandrii do zapoznania się z treścią ogłoszenia konkursowego i składania wniosków.

W agencjach partnerskich trwają nabory wniosków w konkursie Weave-UNISONO. Prosimy polskie zespoły badawcze o zwrócenie uwagi na terminy oraz zasady przygotowywania wniosków wspólnych i krajowych.

1. Kurs euro, po jakim należy wyliczyć budżet polskiej części projektu we wniosku wspólnym:
   • dla wniosków wspólnych, dla których wnioski krajowe zostaną założone i wysłane w systemie OSF do 31.12.2025 r.: 1 EUR = 4,2717 PLN;
   • dla wniosków wspólnych, dla których wnioski krajowe zostaną założone i wysłane w systemie OSF po 1.01.2026 r.: 1 EUR = 4,2626 PLN.
2. Wszystkie wnioski krajowe, nad którymi prace w systemie OSF zostaną rozpoczęte w 2025 r., z  kursem euro 1 EUR = 4,2717 PLN, muszą zostać wysłane w systemie OSF do dnia 31 grudnia 2025 r. do godz. 23:59:59. W przeciwnym razie, konieczne będzie rozpoczęcie prac nad nowym wnioskiem, z kursem euro 1 EUR = 4,2626 PLN. Jeśli wcześniej do agencji wiodącej złożony zostanie wniosek wspólny, z budżetem polskiej części projektu wyliczonym po innym kursie euro, spowoduje to niespójność między informacjami ujętymi we wniosku krajowym z danymi zawartymi we wniosku wspólnym, której skutkiem może być odrzucenie wniosku z powodu niespełnienia wymogów formalnych.
3. Z dniem 1 stycznia 2026 r. w konkursie Weave-UNISONO obowiązywać będzie zmieniony Regulamin przyznawania środków na realizację zadań finansowanych przez Narodowe Centrum Nauki w konkursach międzynarodowych organizowanych we współpracy wielostronnej w oparciu o procedurę agencji wiodącej (Lead Agency Procedure).
4. Prosimy o zapoznanie się ze zaktualizowaną dokumentacją konkursową.