We współpracy z siecią Trans-Atlantic Platform for Social Sciences and Humanities ogłaszamy konkurs na międzynarodowe projekty badawcze w obszarze nauk humanistycznych i społecznych P4T Call.

W konkursie „Preparing for Tomorrow – Societies and Strategies in Times of Transition” (P4T Call) mogą brać udział konsorcja międzynarodowe złożone z minimum trzech zespołów badawczych, z co najmniej trzech krajów biorących udział w konkursie: Brazylia, Finlandia, Francja, Holandia, Kanada, Niemcy, Polska i Republika Południowej Afryki. Współpraca badawcza musi angażować partnerów zlokalizowanych po obu stronach  Atlantyku. Projekty można planować na 24 lub 36 miesięcy.

Konkurs obejmuje 4 główne obszary tematyczne:

1. Uncertainty: sources, costs, communication, and improvement;
2. The many faces of the future and crisis: historical, cultural, and regional perspectives;
3. Scope and coordination of response strategies;
4. Normative inquiry into prevention and preparation for future crises.

Szczegółowy zakres tematyczny konkursu znajduje się w ogłoszeniu o konkursie na stronie sieci T-AP.

Polski zespół badawczy

Narodowe Centrum Nauki zapewnia finansowanie dla krajowych zespołów w łącznej wysokości 800 tys. euro. Do NCN mogą być składane wnioski obejmujące badania podstawowe. Kierownik polskiego zespołu w momencie składania wniosku musi posiadać co najmniej stopień naukowy doktora.

Grant może obejmować środki na wynagrodzenia dla zespołu badawczego, wynagrodzenia i stypendia dla studentów lub doktorantów, zakup lub wytworzenie aparatury naukowo-badawczej oraz pokrycie innych kosztów związanych z wydatkami niezbędnymi do realizacji projektu badawczego.

Procedura konkursowa i wyniki

Konkurs jest jednoetapowy, co oznacza, że na poziomie międzynarodowym składane są wyłącznie wnioski pełne (Full Proposal), poprzedzone wypełnieniem obowiązkowego formularza Letter of Intent to Apply (LOI).

• Termin składania obowiązkowych formularzy Letter of Intent to Apply (LOI): 8 lipca 2026 r., godz. 23:59 CEST
• Termin składania wniosków pełnych (Full Proposal): 28 października 2026 r., godz. 23:59 CET
• Termin składania wniosków krajowych w systemie OSF: 4 listopada 2026 r., godz. 23:59 CET

Oceny merytorycznej dokonuje międzynarodowy zespół ekspertów wybrany przez agencje finansujące biorące udział w konkursie. Rozstrzygnięcie P4T Call nastąpi w kwietniu lub maju 2027 roku.

Pokolenie NCN to badaczki i badacze wnoszący istotny wkład w rozwój nauki. Bohaterką trzeciego odcinka jest Małgorzata Kot – archeolożka specjalizująca się w paleolicie, technologiach kamiennych i wczesnych migracjach człowieka. Prowadzi badania terenowe w jaskiniach w Polsce i Azji Centralnej, łącząc wykopaliska z zaawansowanymi analizami laboratoryjnymi. Jej badania finansuje NCN oraz Europejska Rada ds. Badań Naukowych. Rozmawia Anna Korzekwa-Józefowicz.

Kiedy przestaliśmy być sami

Przez dekady ewolucja człowieka była przedstawiana jako sekwencja gatunków, które występowały po sobie kolejno. Zmieniła to paleogenetyka – możliwość odczytywania DNA ze szczątków sprzed dziesiątek tysięcy lat. W 2022 roku Svante Pääbo otrzymał Nagrodę Nobla m.in. za odkrycie denisowian i sekwencjonowanie genomu neandertalczyka. Okazało się, że oba te gatunki oraz ludzie współcześni przez długi czas współistnieli i krzyżowali się.

– My sobie w tym momencie zdaliśmy sprawę, że nasz sposób myślenia o ewolucji człowieka należy zmienić, bo my nigdy nie byliśmy sami. Dotąd ewolucja była tak postrzegana, że próbowaliśmy znaleźć te ogniwa po kolei, jedno po drugim. A tu okazuje się, że my już nie szukamy brakujących ogniw. Myślę, że nie było w ewolucji człowieka takiego momentu, w którym bylibyśmy sami jako jedna tylko populacja ludzka. Zawsze była jakaś inna, która była genetycznie odmienna i podążała jakąś zupełnie inną ścieżką ewolucyjną. Dopiero dzisiaj, od 40 tysięcy lat mniej więcej, jesteśmy sami jako jeden gatunek na Ziemi. To jest pierwszy raz w historii naszej ewolucji – mówi w nagraniu Małgorzata Kot.

Badaczka szuka odpowiedzi na pytanie, co z tych spotkań wynikło dla człowieka współczesnego. Na ile kontakt z neandertalczykami i denisowianami – a być może przejęcie części ich wiedzy o środowisku – umożliwił zasiedlenie Europy i Azji, kontynentów ewolucyjnie obcych gatunkowi wywodzącemu się z Afryki? Badania terenowe prowadzi w wysokogórskich jaskiniach w Uzbekistanie, docierając do miejsc oddalonych o kilka dni marszu od najbliższych osad. Stanowiska lokalizuje na podstawie sowieckich publikacji speleologicznych, informacji od lokalnych pasterzy i myśliwych, a niekiedy – zdjęć z blogów uzbeckich wspinaczy.

Równolegle prowadzi badania w Polsce. W jaskiniach Doliny Sąspowskiej w Ojcowskim Parku Narodowym odkryła m.in. najstarsze ślady obecności człowieka na ziemiach Polski – sprzed 450–600 tysięcy lat, przypisane homo heidelbergensis.

Wybrane cytaty

Praca w terenie:

Zdarzyło nam się iść na taką wyprawę trzydniową, żeby znaleźć jaskinię, którą widziałam na trzech zdjęciach w internecie. Bardzo byłam szczęśliwa, jak już znalazłam ją po tych trzech dniach, bo była duża szansa, że jej tam po prostu nie będzie, dokładnie w tym miejscu, które ja wyznaczyłam na mapie.

Spotkałam takiego w górach pasterza i zaczęłam mu opowiadać, co ja badam, że tu byli ludzie, że oni chodzili. I on tak siedzi, patrzy na te góry i mówi: „A ja myślałem, że tu nigdy nic nie było”.

Rola NCN

Nie dostałabym grantu ERC, gdybym wcześniej nie miała grantów NCN. Dzięki perspektywie tych ośmiu lat badań prowadzonych w ramach OPUS-ów mieliśmy cały ogląd sytuacji i mogliśmy bardzo jasno postawić pytania badawcze. Wiedzieliśmy, czego nam brakuje. A kiedy w ankietach ERC pojawia się pytanie, czy dany badacz jest dobrą osobą do wykonywania tego konkretnego grantu – no tutaj od razu zbiliśmy wszystkie kontrargumenty, ponieważ my tam już jesteśmy, badamy od iluś lat. Tak jak MINIATURA jest pilotażowym badaniem do grantu NCN, tak można powiedzieć, że grant NCN jest pilotażowym badaniem po to, żeby napisać grant ERC.

Poprawianie wniosków

Ile razy należy poprawiać wniosek o grant?

- Myślę, że dwa.

- Ale pani robiła znacznie więcej.

- Ja dostałam chyba dopiero trzynasty grant NCN, o który wnioskowałam. Wcześniejsze nie znalazły się na liście do finansowania. (…) Ja po prostu zmieniałam pomysły. Piszemy wniosek mamy jakiś pomysł i zderzamy się z recenzentami. Jak nie dostaniemy grantu, to faktycznie jest ten moment, w którym należy się zastanowić, dopracować wniosek, może lekko zmienić, może zrobić jakieś badania pilotażowe. Przy drugim odrzuceniu, jest ten moment, w którym trzeba się zastanowić. Jeżeli faktycznie wierzymy w nasz projekt, to ja myślę, że należy złożyć jeszcze raz. Ale więcej chyba nie.

6 i 7 maja w Katowicach odbędzie się dwunasta edycja Dni Narodowego Centrum Nauki. W tym wyjątkowym roku, kiedy obchodzimy 15 urodziny, zapraszamy do wspólnego świętowania i rozmów na temat wpływu obecności NCN w systemie finansowania nauki na jakość badań prowadzonych w polskich jednostkach.

Dni NCN odbywają się co roku w innym mieście akademickim na terenie Polski. To dwa dni pełne spotkań, warsztatów i dyskusji o nauce w Polsce i finansowaniu badań naukowych.

Do udziału zapraszamy naukowczynie i naukowców, decydentki i decydentów w obszarze nauki, pracowniczki i pracowników zajmujących się obsługą administracyjną projektów badawczych, osoby zajmujące się zarządzaniem danymi badawczymi, doktorantki i doktorantów, studentki i studentów planujących po zakończeniu studiów I i II stopnia rozwijać swoją karierę naukową. Dni NCN to okazja do szerokiego, otwartego i pełnego inspiracji spotkania wszystkich stron zaangażowanych w rozwój potencjału naukowego Polski.

Program Dni NCN 2026

Panele dyskusyjne

Część oficjalna Dni NCN w tym roku to cztery otwarte panele dyskusyjne. Rejestracja na wydarzenia nie jest wymagana, wstęp wolny.

6 maja, godz. 10:00 Granice poznania: czy odwaga w badaniach się opłaca?

Panel poświęcony napięciu między bezpieczeństwem a przełomem w nauce. Dyskusja skupi się na tym, w jakim stopniu mechanizmy grantowe sprzyjają podejmowaniu ryzyka badawczego – a w jakim mogą premiować przewidywalność. Uczestnicy zastanowią się, czy obecne modele oceny projektów wspierają odwagę badawczą, jakie są realne koszty intelektualnej asekuracji oraz czy przestrzeń na porażkę jest niezbędna dla rozwoju nauki.

Moderacja: dr hab. Agnieszka Turska-Kawa, prof. UŚ; Uniwersytet Śląski

Uczestnicy:

• prof. dr hab. Krzysztof Jóźwiak, Narodowe Centrum Nauki
• prof. dr hab. Ryszard Koziołek, Uniwersytet Śląski
• prof. dr hab. Michał Krzysztofik, Akademia Wychowania Fizycznego, Katowice
• dr hab. Anna Malinowska, prof. UŚ; Uniwersytet Śląski
• dr hab. Agata Daszkowska-Golec, prof. UŚ; Uniwersytet Śląski

Miejsce: Aula Wydziału Humanistycznego, Uniwersytet Śląski, ul. Uniwersytecka 4, Katowice

6 maja, godz. 12:15 Jakość – Naturalna Cecha Nauki

Panel poświęcony tematyce jakości badań naukowych. Punktem wyjścia będzie rozważenie, czym jest wolność w podejmowaniu tematyki badań oraz co determinuje, czy badania mają charakter podstawowy czy stosowany. Uczestnicy panelu omówią rolę Narodowego Centrum Nauki we wspieraniu jakości badań oraz jakości w publikowaniu ich wyników. Opowiedzą o tym, co tak naprawdę w NCN oznacza ocena ekspercka, czym w procesie oceny różnią się uchybienia formalne od uchybień merytorycznych, a także jakie możliwości stoją przed wnioskodawcami, których projekty nie otrzymały finansowania. To dyskusja o tym, co możemy zrobić teraz, z wykorzystaniem narzędzi, które już mamy, żeby realnie wspierać jakość nauki w Polsce.

Moderacja: prof. dr hab. Piotr Bojarski, Rada NCN, Uniwersytet Gdański

Uczestnicy:

• prof. dr hab. Mariola Łaguna, Rada NCN, Katolicki Uniwersytet Lubelski im. Jana Pawła II 
• dr hab. inż. Alicja Kazek-Kęsik, prof. PŚ, Rada NCN, Politechnika Śląska w Gliwicach 
• prof. dr hab. Justyna Chodkowska-Miszczuk, Rada NCN, Uniwersytet Śląski 
• dr hab. Łukasz Michalczyk, prof. UJ, Rada NCN, Uniwersytet Jagielloński 

Spotkanie jest przygotowywane przez Radę NCN. Jego zwieńczeniem będzie konkurs wiedzy o Narodowym Centrum Nauki z nagrodami.

6 maja, godz. 14:45 Granice odpowiedzialności: etyka badań pod presją wyników

Panel o napięciu między presją produktywności a odpowiedzialnością etyczną w pracy badawczej. Punktem wyjścia będzie rosnąca liczba retrakcji artykułów oraz przypadki manipulacji danymi, plagiatów i „optymalizowania” wyników pod system punktowy. Uczestnicy porozmawiają o tym, jak kultura ewaluacji wpływa na codzienne decyzje badaczy, gdzie przebiega granica między strategicznym działaniem a nadużyciem oraz jakie mechanizmy instytucjonalne mogą chronić rzetelność nauki. To dyskusja o zaufaniu: czy system nagród sprzyja jakości badań, czy niechcący premiuje zachowania, które ją podkopują.

Moderacja: prof. dr hab. Tomasz Pietrzykowski, Uniwersytet Śląski

Uczestnicy:

• prof. dr hab. Tomasz Dietl, Rada Narodowego Centrum Nauki
• dr Patrycja Rudnicka, Akademia Sztuk Pięknych, Katowice
• prof. dr hab. Sebastian Werle, Politechnika Śląska
• Michał Tomaszek, CINIBA, Uniwersytet Śląski
• dr hab. Marlena Jankowska, prof. UŚ, Uniwersytet Śląski

Miejsce: Aula Wydziału Humanistycznego, Uniwersytet Śląski, ul. Uniwersytecka 4, Katowice

7 maja, godz. 14.00 Między pasją a wypaleniem: niewidzialne koszty sukcesu. Jak przeciwdziałać wypaleniu w świecie akademickim? Codzienne życie naukowca

Kariera naukowa bywa oparta na pasji, ambicji i nieustannej ciekawości świata. Jednocześnie wiąże się z presją produktywności, konkurencyjnością, niepewnością finansowania i rozmyciem granic między pracą a życiem prywatnym. Ta sesja zaprasza do refleksji nad mniej widocznymi kosztami sukcesu akademickiego oraz nad sposobami budowania długofalowej satysfakcji z pracy naukowej bez utraty zdrowia i energii. Uczestnicy panelu przyjrzą się specyfice obciążeń poznawczych i emocjonalnych pracy naukowej, kulturze „ciągłego osiągania” oraz pułapkom perfekcjonizmu. Omówione zostaną praktyczne strategie ochrony dobrostanu: zarządzanie energią, stawianie granic w pracy, mikroregeneracja, realistyczne planowanie oraz budowanie wspierających relacji zawodowych. Badacze podzielą się także swoimi doświadczeniami. NCN przedstawi mechanizmy i ułatwienia wspierające dobrostan pracowników w projektach oraz możliwości w tzw. wypadkach losowych.

Moderacja: dr hab. Agnieszka Bielska-Brodziak, prof. UŚ

• Prof. Maciej Nowak, UEK Katowice
• Prof. Oskar Kowalski, ŚUM
• Katarzyna Więcek-Jakubek, UŚ dział HR
• Dr Anna Wiktor, NCN

Miejsce: spinPLACE, ul. Bankowa 5, Katowice

Nagranie przebiegu dyskusji w części oficjalnej Dni NCN 6 maja będzie dostępne na kanale YouTube Narodowego Centrum Nauki po zakończeniu wydarzenia.

Warsztaty i szkolenia

Dni NCN to również warsztaty i szkolenia. W Katowicach podczas aż dziewięciu sesji warsztatowych spotkamy się z naukowcami planującymi złożenie wniosku, pracownikami odpowiadającymi za obsługę administracyjną projektów badawczych w jednostkach oraz osobami zainteresowanymi tematyką zarządzania danymi badawczymi. Zachęcamy także do udziału w szkoleniach online dla wnioskodawców prowadzonych regularnie przez koordynatorów dyscyplin NCN, szkoleniach online związanych z tematyką otwartej nauki, a także webinariach dla pracowników administracyjnych, które odbywają się średnio co kwartał. Polecamy także #podcastyNCN, w których rozmawiamy o sprawach ważnych dla nauki w Polsce oraz inspirujące rozmowy z naukowcami reprezentującymi #pokolenieNCN, przygotowane z okazji 15-lecia NCN.

Zespół badaczy z Politechniki Śląskiej z niemieckimi partnerami zbada możliwości szybszego testowania wytrzymałości materiałów wykorzystywanych m.in. w lotnictwie.

Polski zespół pod kierownictwem dr hab. inż. Andrzeja Katunina z Politechniki Śląskiej w projekcie pt. „Metodyka adaptacyjnych przyspieszonych badań zmęczeniowych kompozytów termoplastycznych z uwzględnieniem efektu samorozgrzania” wraz z partnerami z Uniwersytetu we Fryburgu pochyli się nad opracowaniem nowej metody szybkiego testowania trwałości materiałów stosowanych m.in. w lotnictwie. Przedmiotem badań będą lekkie, ale wytrzymałe kompozyty termoplastyczne wzmocnione włóknem węglowym, które mimo licznych zalet pozostają podatne na degradację pod wpływem długotrwałych obciążeń mechanicznych. Naukowcy zbadają wpływ efektu samorozgrzania, który może zakłócać wyniki testów, a także opracują model degradacji zmęczeniowej, łączący różne reżimy obciążeniowe. W rezultacie powstanie narzędzie umożliwiające szybszą, a przy tym wiarygodną ocenę trwałości materiałów kompozytowych. Polski budżet projektu to ponad 720 tys. zł. Wniosek został oceniony przez niemiecką agencję DFG, a NCN zaakceptowało wyniki tej oceny w ramach programu Weave.

Weave-UNISONO i procedura agencji wiodącej

Konkurs Weave-UNISONO to efekt wielostronnej współpracy między instytucjami finansującymi badania naukowe, skupionymi w stowarzyszeniu Science Europe. Został ogłoszony w celu uproszczenia procedur składania i selekcji projektów badawczych we wszystkich dyscyplinach nauki, angażujących badaczy z dwóch lub trzech krajów europejskich.

Wyłanianie laureatów opiera się na procedurze agencji wiodącej, w myśl której tylko jedna z instytucji partnerskich odpowiedzialna jest za pełną ocenę merytoryczną wniosku, pozostali partnerzy akceptują wyniki tej oceny.

W ramach programu Weave partnerskie zespoły badawcze składają wnioski o finansowanie równolegle do agencji wiodącej oraz do właściwych dla siebie instytucji uczestniczących w programie. Wspólny projekt musi zawierać spójne plany badań, wyraźnie ukazujące wartość dodaną współpracy międzynarodowej.

Konkurs Weave-UNISONO jest otwarty w trybie ciągłym. Zachęcamy zespoły pragnące podjąć współpracę z partnerami z Austrii, Czech, Słowenii, Szwajcarii, Niemiec, Luksemburga oraz Belgii-Flandrii do zapoznania się z treścią ogłoszenia konkursowego i składania wniosków.

Informujemy, że w piątek 3 kwietnia br. biuro Narodowego Centrum Nauki będzie czynne do godziny 13:00. Za wszelkie utrudnienia przepraszamy.

25 marca 2026 roku Rada Naukowa Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych opublikowała białą księgę Widening excellence. Bridging the ERC gap for a truly pan-European Research Area. Dokument analizuje przyczyny niższej skuteczności badaczy z krajów widening – czyli państw członkowskich UE o niższym poziomie nakładów na naukę, w tym Polski – w konkursach ERC i formułuje rekomendacje dla rządów, instytucji finansujących naukę, społeczności naukowej oraz samego ERC. Autorzy podkreślają przy tym, że podstawowa zasada ERC pozostaje niezmienna: projekty są wybierane wyłącznie na podstawie doskonałości naukowej.

Trwała nierównowaga

Kraje widening skupiają jedną czwartą ludności UE, lecz zdobywają zaledwie 5% grantów ERC. W 2024 roku badacze z tych krajów złożyli 940 wniosków, podczas gdy z pozostałych krajów – ponad 7200. Współczynnik sukcesu stopniowo rośnie – z 3% w 7. Programie Ramowym do 6% w Horyzoncie 2020 i 8% w Horyzoncie Europa – jednak wciąż wyraźnie odbiega od średniej europejskiej, która w tych samych okresach wynosiła odpowiednio 10%, 12% i 14%. Symptomatyczne jest też to, że w Horyzoncie 2020 aż 56% wniosków z krajów widening otrzymało najniższą ocenę już na pierwszym etapie ewaluacji, przy 30% dla pozostałych krajów. Autorzy wskazują kilka strukturalnych przyczyn tej dysproporcji: niskie nakłady na badania, słabe wsparcie instytucjonalne dla aplikantów, ograniczony dostęp do międzynarodowych sieci naukowych oraz bariery językowe i psychologiczne – w tym obawa przed utratą prestiżu w przypadku nieudanej aplikacji.

Rola NCN

NCN pojawia się w białej księdze jako przykład trafnej odpowiedzi instytucjonalnej na ten problem. Polska jest jednym z ponad dziesięciu krajów widening, które od 2007 roku powołały krajowe agencje finansujące badania podstawowe wzorowane na modelu ERC. NCN rozpoczęło działalność w 2011 roku właśnie z ERC jako punktem odniesienia.

Polska uczestniczy ponadto w ERC Mentoring Initiative – programie łączącym potencjalnych wnioskodawców z doświadczonymi laureatami i byłymi członkami paneli ERC. Laureaci projektów finansowanych przez NCN mogą korzystać z indywidualnych konsultacji z mentorami, obejmujących analizę projektu, wskazówki dotyczące wniosku i rekomendacje dalszych działań. Program jest koordynowany przez Krajowy Punkt Kontaktowy NCBR, a uczestniczą w nim cztery instytucje: NCN, NCBR, Fundacja na rzecz Nauki Polskiej oraz NAWA. Autorzy wymieniają Polskę również wśród krajów widening z największą liczbą ekspertów w panelach ewaluacyjnych ERC.

Dane zebrane przez NCN pokazują, że niemal wszyscy laureaci ERC pracujący w Polsce, wcześniej korzystali z finansowania NCN, otrzymali Nagrodę NCN lub uczestniczyli w zespołach oceniających wnioski w konkursach ERC. Krajowy system finansowania badań podstawowych pełni więc funkcję rzeczywistego etapu przygotowawczego do aplikowania o granty europejskie.

Wyspy doskonałości i czeski przykład

Autorzy zwracają uwagę, że w krajach widening istnieją wyraźne obszary koncentracji doskonałości naukowej. Badacze z Węgier osiągnęli 22% skuteczności w panelu dotyczącym neuronauki, z Czech – 11% w panelach Computer Science and Informatics oraz Cell Biology. Szczególnie mocno wybrzmiewa przykład czeski: w konkursie ERC Consolidator Grant 2024 czescy badacze osiągnęli najwyższy współczynnik sukcesu w całej Europie. Autorzy wiążą ten wynik z oddolnym programem mentoringowym uruchomionym w 2010 roku z inicjatywy samych naukowców, oferującym warsztaty, próbne rozmowy kwalifikacyjne i indywidualny mentoring na długo przed terminem składania wniosków. Spośród 45 czeskich laureatów ERC w Horyzoncie Europa aż 34 uczestniczyło wcześniej w tym programie. Autorzy rekomendują ten model innym krajom widening.

Kierunek zmian

Kluczowym warunkiem poprawy wyników w konkursach ERC są wyższe krajowe nakłady na badania, w tym – co autorzy formułują jako osobny postulat – zwiększenie finansowania badań podstawowych. Autorzy dokumentują silną korelację między wydatkami na B+R a liczbą uzyskiwanych grantów ERC. Państwa takie jak Szwecja, Austria czy Niemcy przeznaczają na badania około 3% PKB – większość krajów widening wydaje poniżej 2%, a Słowacja, Bułgaria, Łotwa i Rumunia poniżej 1%. Żaden kraj Europy Środkowo-Wschodniej nie osiągnął jeszcze unijnego celu 3% PKB; tylko Słowenia i Czechy przekroczyły poziom 2%. Nakłady na B+R w tej części Europy są przeciętnie o połowę niższe niż w krajach Europy Północnej i Zachodniej.

Autorzy zalecają też lepsze wykorzystanie funduszy kohezyjnych – unijnych środków na wyrównywanie różnic rozwojowych między regionami – do finansowania projektów ERC, które pozytywnie przeszły ewaluację, lecz nie otrzymały grantu z powodu wyczerpania budżetu. Skala tego zjawiska jest znacząca: w 2025 roku 69 projektów z krajów widening dotarło do drugiego etapu oceny, ale nie uzyskało finansowania, choć mogłoby potencjalnie zostać objęte środkami z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Dotychczas z tej możliwości skorzystały tylko Litwa i Łotwa. Postulowane są również reformy systemów oceny i awansu naukowego oraz budowanie stabilnych ścieżek kariery dla badaczy. ERC zapowiada zacieśnienie dialogu z krajowymi agencjami finansującymi naukę i ministerstwami oraz rozbudowę programów mentoringowych.

Pełna treść białej księgi dostępna jest na stronie ERC.

„Dobra nauka to racja stanu: musimy upraszczać zasady, łączyć instytucje w spójny system i budować mosty od badań do globalnych innowacji.” Sześć instytucji sformułowało rekomendacje dla władz państwowych w sprawie finansowania nauki i komercjalizacji badań w Polsce.

„Dobra nauka to racja stanu: musimy upraszczać zasady, łączyć instytucje w spójny system i budować mosty od badań do globalnych innowacji - tak, by publiczne pieniądze szybciej przekładały się na zdrowie, bezpieczeństwo i miejsca pracy”

Polski system finansowania badań oraz komercjalizacji ich wyników wymaga zmian strukturalnych, a nie jedynie doraźnych korekt w poszczególnych agencjach. Z taką diagnozą szefowie sześciu instytucji publicznych zwrócili się do najwyższych władz państwowych. Wspólne stanowisko przekazano prezydentowi RP, premierowi oraz marszałkom Sejmu i Senatu. Dokument jest efektem debaty zorganizowanej 17 lutego na Uniwersytecie Jagiellońskim podczas konferencji „Nauka dla społeczeństwa i gospodarki: publiczne finansowanie badań i innowacji w Polsce”.

Nowa jakość ewaluacji

Autorzy dokumentu postulują, by system oceny jednostek naukowych opierał się na rzeczywistej jakości dorobku oraz jego wpływie na społeczeństwo i gospodarkę. Wskaźniki pośrednie – takie jak liczba patentów, publikacji czy cytowań – nie powinny stanowić głównej podstawy oceny. Ewaluację powinni przeprowadzać eksperci zagraniczni, pozostający poza krajowym systemem nauki.

Ekosystem zamiast silosów

Centralnym postulatem apelu jest rezygnacja z fragmentarycznego podejścia do finansowania badań. Innowacje technologiczne powstają w funkcjonalnym ekosystemie, w którym wysokiej jakości badania podstawowe przechodzą kolejno w fazę prac aplikacyjnych, komercjalizacji i skalowania. Finansowanie badań podstawowych nie może być rozpatrywane w izolacji: stanowią one nieodzowny element całego procesu innowacyjnego.

Komercjalizacja i ryzyko

Autorzy wskazują na konieczność domknięcia luki między wynikami badań a rynkiem. Wymaga to wdrożenia instrumentów typu proof-of-concept oraz lepszej koordynacji badań podstawowych z mentoringiem i finansowaniem rozwoju, przy wykorzystaniu zasobów uczelni, instytutów i funduszy venture capital. Szczególną uwagę poświęcono projektom o wysokim ryzyku badawczym. Zdaniem sygnatariuszy realizacja takich przedsięwzięć nie powinna wiązać się z obowiązkiem zwrotu środków w przypadku nieosiągnięcia z góry założonych parametrów technologicznych, o ile prace prowadzone były rzetelnie.

Stabilność i kadry

Wieloletnia stabilność systemu finansowania jest warunkiem budowania jakości badań i przyciągania talentów. Skuteczności reformy nie uda się zapewnić bez ograniczenia obciążeń administracyjnych: nadmierna kontrola usztywnia procesy twórcze, a rozbudowana biurokracja promuje wypełnianie wytycznych kosztem generowania mierzalnych rezultatów naukowych.

W sferze polityki kadrowej dokument postuluje wspieranie cyrkulacji talentów, tak aby najlepsi badacze wiązali swoją karierę z Polską, oraz zwiększenie udziału kobiet w systemie nauki, w szczególności na stanowiskach zarządczych i strategicznych.

Komunikacja społeczna

Dokument zamyka postulat dotyczący rzetelnej komunikacji społecznej. Autorzy zaznaczają, że korzyści z badań i innowacji muszą mieć wymiar realny i mierzalny: sama promocja nie zastąpi merytorycznej wartości produktu końcowego.

Pod wspólnym stanowiskiem podpisali się szefowie: Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości, Narodowego Centrum Nauki, Narodowego Centrum Badań i Rozwoju, Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej oraz PFR Ventures.

Pełna treść stanowiska dostępna jest na stronie FNP.

W drugim odcinku cyklu #pokolenieNCN rozmawiamy z prof. Michałem Tomzą z Wydziału Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego. Naukowiec opowiada o ultraniskich temperaturach, precyzyjnych pomiarach i asymetrii materii oraz antymaterii, a także o eksperymencie zaprojektowanym do pomiaru asymetrii elektronu – zjawiska, które może wyjaśnić przewagę materii nad antymaterią we wszechświecie.

Pokolenie NCN to badaczki i badacze wnoszący istotny wkład w rozwój nauki. Bohaterem drugiego odcinka jest Michał Tomza – naukowiec zajmujący się opisem materii w ultraniskich temperaturach, badający podstawy świata kwantowego i zabierający głos w debacie o przyszłości polskiej nauki. Rozmawia Anna Korzekwa-Józefowicz.

Zrozumieć, dlaczego istniejemy

Michał Tomza koncentruje się na jednym z kluczowych problemów współczesnej fizyki – wyjaśnieniu, skąd bierze się różnica między ilością materii i antymaterii we wszechświecie. – Jednym z zagadnień, które nas teraz bardzo interesuje, jest wykorzystanie naszych pomiarów i układów eksperymentalnych do zrozumienia różnicy między ilością materii i antymaterii we wszechświecie – tłumaczy naukowiec. – Obecne prawa fizyki nie pozwalają tego wyjaśnić.

Zespół Michała Tomzy proponuje podejście oparte na ultrazimnych cząsteczkach, które pozwalają prowadzić wyjątkowo precyzyjne pomiary. Celem jest sprawdzenie czy elektron wykazuje subtelną asymetrię – hipotezę, której dotychczas nikt nie potwierdził eksperymentalnie. Taki efekt mógłby wskazywać na asymetrię w prawach fizyki, która tłumaczy przewagę materii nad antymaterią. – Pokazaliśmy, że przy użyciu odpowiednio przygotowanych ultrazimnych cząsteczek można bardzo precyzyjnie zmierzyć „kształt" elektronu – mówi Michał Tomza. – Jeśli uda się zaobserwować tę asymetrię, byłby to ważny krok w zrozumieniu, dlaczego w ogóle istniejemy.

Zespół naukowca opracował teoretyczną koncepcję eksperymentu. Na jej podstawie współpracujący z nim badacz z Florencji zdobył blisko 2 mln euro finansowania na jego realizację. – Jeśli w ciągu kilku lat uda się zaobserwować tę asymetrię, kolega prowadzący eksperyment może mieć duże szanse na Nagrodę Nobla – mówi Michał Tomza.

Dokładność sekundy na tle wieku wszechświata

Badania prowadzone są w warunkach skrajnej próżni i ultraniskich temperatur, które pozwalają jednocześnie „wyciszyć" otoczenie i wzmocnić efekty kwantowe. – W środku jest mniej atomów niż w przestrzeni międzykosmicznej. Staramy się uzyskać po prostu nic, perfekcyjne nic – opisuje fizyk. Takie warunki umożliwiają osiąganie ekstremalnej precyzji pomiarów – rzędu jednej sekundy w odniesieniu do wieku wszechświata.

Michał Tomza jest fizykiem teoretykiem – jego głównym narzędziem pracy są modele matematyczne i obliczenia prowadzone na superkomputerach. Na ich podstawie opisuje możliwe zjawiska i wskazuje, co oraz jak można zmierzyć. Ściśle współpracuje z zespołami doświadczalnymi w kraju i za granicą, które weryfikują te przewidywania w laboratoriach, wykorzystując rozbudowaną aparaturę, m.in. układy laserowe i optyczne. Do studia przyniósł element takiej aparatury – komorę próżniową, czyli część układu eksperymentalnego, w którym usuwa się niemal wszystkie cząstki, by stworzyć warunki zbliżone do przestrzeni międzykosmicznej. W tak przygotowanym środowisku możliwe są bardzo precyzyjne pomiary i badanie zjawisk kwantowych.

Nauka to inwestycja, która zmienia gospodarkę

Pytany o wpływ badań podstawowych na rozwój gospodarczy, Michał Tomza zwraca uwagę na konieczność szerokiego finansowania nauki. – Staramy się zrozumieć, żeby nauczyć się kontrolować. A kiedy nauczymy się kontrolować, pojawiają się zastosowania – tłumaczy. Historia nauki dostarcza przykładów: laser, tranzystor, prąd elektryczny – każde z tych odkryć wyrosło z badań podstawowych, zanim stało się technologią. – Nawet niech co setny naukowiec odkryje coś, co zamieni się w przełomową technologię – to już zmieni gospodarkę – dodaje. Równie ważny jest, jego zdaniem, pośredni wkład nauki: kształcenie studentów, budowanie postaw intelektualnych, rozwijanie humanistyki jako narzędzia rozumienia relacji społeczeństwa z technologią.

Droga do samodzielności z NCN

Finansowanie z NCN umożliwiło naukowcowi powrót do Polski po stażu zagranicznym i rozpoczęcie samodzielnych badań. – Dzięki temu finansowaniu mogłem stworzyć własny zespół – mówi. Wyniki uzyskane z pierwszych grantów NCN, uzupełnionych o finansowanie Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, stały się najmocniejszą częścią wniosku o grant Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych – i to one, zdaniem Tomzy, przesądziły o jego sukcesie. Jaką radę ma dla młodych badaczy i badaczek? Wskazuje na znaczenie ambicji i systematyczności. – Widzę dużo mniejszy związek między intelektem i zdolnościami a wynikami niż między ciężką pracą, motywacją i fascynacją – mówi. – Najlepsze rezultaty przynosi systematyczność.

DAINA jest konkursem na projekty realizowane przez polsko-litewskie zespoły badawcze ogłaszanym wspólnie przez Litewską Radę Naukową (Lietuvos mokslo taryba, LMT) i Narodowe Centrum Nauki.

Do konkursu mogą być zgłaszane wnioski o finansowanie badań w dowolnej dyscyplinie naukowej określonej w jednym z 26 paneli Narodowego Centrum Nauki.

W ramach konkursu DAINA 4, NCN i LMT będą finansowały tylko wnioski spełniające kryterium badań podstawowych.

Ocena merytoryczna wniosków zostanie przeprowadzona przez LMT zgodnie z zasadami obowiązującymi w tej agencji.

• Ogłoszenie konkursu: 15 czerwca 2026 r.
• Termin składania wniosków wspólnych do LMT: 15 września 2026 r.
• Termin składania wniosków krajowych w systemie OSF: 22 września 2026 r., 14:00 CET
• Ogłoszenie wyników konkursu: marzec 2027 r.
• Początek realizacji projektów badawczych: czerwiec 2027 r.

Warunki przystąpienia do konkursu:

• Wnioski powinny obejmować badania podstawowe i zawierać plan wspólnych badań polsko-litewskich. Projekty polegające na zakupie lub wytworzeniu aparatury badawczej czy działalności w ramach sieci naukowych będą finansowane pod warunkiem, że spełniają kryterium badań podstawowych. Projekty polegające wyłącznie na zakupie lub wytworzeniu aparatury badawczej czy działalności w ramach sieci naukowych nie spełniają warunków finansowania i będą odrzucane.
• W konkursie nie będzie udzielana pomoc publiczna.
• W danej edycji konkursów można być wskazanym jako kierownik projektu tylko w jednym wniosku.
• Okres realizacji polsko-litewskich projektów badawczych może wynosić 36 miesięcy.
• Z wnioskami o finansowanie przez NCN polskiej części projektu badawczego będą mogły wystąpić podmioty określone w art. 27 ust. 1 pkt 1 –2, 4 - 5 i 7-8 Ustawy o Narodowym Centrum Nauki z 30 kwietnia 2010 roku (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 101).
• Wykaz podmiotów litewskich wpisanych do Rejestru Nauki i Instytucji Naukowych, które mogą przystąpić do konkursu, znajduje się na stronie http://www.aikos.smm.lt/en/Pages/Default.aspx w części Registers w sekcji Education providers.
• Polski kierownik projektu w momencie składania wniosku musi posiadać co najmniej stopień naukowy doktora. Litewski kierownik projektu musi być naukowcem (musi posiadać co najmniej tytuł doktora).

Informacje na temat wymagań dla zespołów litewskich dostępne są na stronie LMT.

Zapowiedź konkursu ma charakter informacyjny. Szczegółowe warunki zostaną określone w treści oficjalnego ogłoszenia o konkursie.

Kontakt po stronie polskiej: NCN

Koordynatorzy:

• Nauk o Życiu: dr Grzegorz Sowa
• Nauk Humanistycznych, Społecznych i o Sztuce: dr Oskar Wolski
• Nauk Ścisłych i Technicznych: dr inż. Anna Koteja

Kontakt ds. ogólnych: dr Jadwiga Spyrka

Kontakt po stronie litewskiej: LMT 

Miglė Palujanskaitė

Narodowe Centrum Nauki po raz piąty zaprasza polskie instytucje naukowe do zgłoszenia gotowości pełnienia roli potencjalnych instytucji goszczących dla Centrów Doskonałości Naukowej Dioscuri.

Termin nadsyłania zgłoszeń upływa 11 maja 2026 r.

Spotkania informacyjne (webinaria)

Zarejestrowanie swojej instytucji jako potencjalnej instytucji goszczącej interdyscyplinarne Centrum Dioscuri w ramach niniejszego zaproszenia znacząco zwiększy jej widoczność i umożliwi zagranicznym kandydatom zapoznanie się z profilem instytucji.

Aby wesprzeć Państwa w przygotowaniu zgłoszenia jako potencjalnej instytucji goszczącej oraz przedstawić kompleksowy przegląd zasad finansowania i procedur aplikacyjnych programu Dioscuri, organizujemy webinaria.

Serdecznie zapraszamy do udziału w jednym z czterech webinariów (wszystkie webinaria będą zawierały tę samą prezentację):

• 31.03.2026, godz. 14:00–16:00 (w języku polskim)
• 08.04.2026, godz. 10:00–12:00 (w języku angielskim)
• 22.04.2026, godz. 10:00–12:00 (w języku polskim)
• 06.05.2026, godz. 14:00–16:00 (w języku angielskim)

Aby zapisać się na jedno z webinariów, prosimy o przesłanie wiadomości e-mail na adres: malgorzata.jacobs-kozyra(at)ncn.gov.pl, podając swoje imię i nazwisko, instytucję oraz preferowany termin.

Po pomyślnej rejestracji drogą mailową otrzymają Państwo link do wydarzenia.

Kontakt

Małgorzata Jacobs-Kozyra