Czy odwaga w badaniach się opłaca? Jakie wyzwania natury organizacyjnej, finansowej i etycznej stoją przed współczesną nauką na świecie i w Polsce? Jak odnaleźć się w dzisiejszej rzeczywistości naukowej i jednocześnie zachować równowagę w życiu? O tych i wielu innych tematach rozmawialiśmy podczas Dni Narodowego Centrum Nauki 2026 w Katowicach.

Prof. Ryszard Koziołek, prof. Marek Gzik, prof. Krzysztof Jóźwiak, dr hab. Agnieszka Turska-Kawa, prof. UŚ podczas briefingu prasowego przed inauguracją Dni NCN 2026 Dni NCN to wydarzenie odbywające się raz w roku w jednym z miast akademickich w Polsce. To dwa dni spotkań, dyskusji, warsztatów i szkoleń dla naukowczyń i naukowców, osób zatrudnionych w ekosystemie wsparcia nauki, a także studentów i doktorantów zainteresowanymi naukową ścieżką kariery.

6 i 7 maja Narodowe Centrum Nauki symbolicznie przeniosło się na Śląsk, na zaproszenie Uniwersytetu Śląskiego, lidera Konsorcjum Akademickiego – Katowice Miasto Nauki, by porozmawiać o tym, jak w ciągu 15 lat działalności NCN udało się wytworzyć w polskiej nauce kulturę grantową, zachęcić całe środowisko do udziału i w efekcie, skutecznie pomagać indywidualnym badaczom i zespołom uprawiać naukę na najwyższym poziomie.

- Narodowe Centrum Nauki odegrało ogromną rolę w przeobrażaniu polskiego pejzażu akademickiego. Ubieganie się o środki na badania stało się jednym z najważniejszych wyróżników samodzielności badawczej, ożywiając polskie życie naukowe. System grantowy usamodzielnił wielu badaczy, zwłaszcza młodych, którzy dzięki swojej pasji i pomysłowości wybili się na naukową niepodległość znacznie wcześniej niż byłoby to możliwe w tradycyjnym systemie – podkreślił prof. Ryszard Koziołek, rektor Uniwersytetu Śląskiego podczas oficjalnego otwarcia wydarzenia.

Prof. Tomasz Dietl podczas Dni NCN 2026 na Śląsku W inauguracji Dni NCN 2026 wziął udział wiceminister nauki i szkolnictwa wyższego prof. Marek Gzik. W swoim wystąpieniu mówił o nakładach na naukę i o ograniczeniach, z jakimi mierzy się obecnie rząd w kontekście finansów publicznych. Wydatki na badania i rozwój wynoszą w Polsce 1,1 proc. PKB wobec 2,2 proc. średniej europejskiej, czyli – jak zaznaczył – wciąż jest to o wiele mniej niż w krajach będących czołowymi gospodarkami świata. Wobec obecnej sytuacji geopolitycznej znaczna część środków publicznych jest przekierowana na obszary bezpieczeństwa i suwerenności technologicznej kraju. Prof. Gzik zadeklarował, że ministerstwo zabiega o zwiększenie udziału nauki w budżecie państwa. - Państwa głos jest dla nas ważny. Będziemy się wsłuchiwać i będziemy starali się przekonywać, oczywiście na poziomie rządowym, że inwestycja w polską naukę to inwestycja w rozwój całego naszego kraju – podkreślił.

Prof. Tomasz Dietl, przewodniczący Rady NCN, zwrócił uwagę, że w obliczu współczesnych wyzwań społecznych i geopolitycznych, NCN stara się aktywnie poszukiwać nowych możliwości finansowych, m.in. poprzez współpracę z Ministerstwem Obrony Narodowej, Narodowym Centrum Badań i Rozwoju oraz partnerami zagranicznymi w ramach funduszy unijnych czy norweskich. W swoim wystąpieniu podkreślił także, że oprócz podstawowej roli systemu grantowego, jaką jest zapewnienie finansowania badań, pełni on również inne, mniej oczywiste, ale równie ważne funkcje. – Przygotowanie projektu to moment, kiedy zastanawiamy się, co chcemy zrobić, z kim chcemy współpracować, jakie badania przeprowadzić, jaka aparatura jest nam konieczna. Pisanie wniosku jest zajęciem twórczym i przynosi efekty, nawet jak nie zdobędziemy dofinansowania. Odniósł się także do idei planu badawczego oraz zderzenia naukowej kreatywności z administracyjną rozliczalnością. - Naszym celem jest stworzenie nowych odkryć naukowych. I te odkrycia naukowe często przychodzą w momencie wykonywania projektu i nie możemy być związani harmonogramem. Namawiam państwa do odwagi w zmienianiu planów badawczych – podkreślił prof. Dietl.

prof. Krzysztof Jóźwiak podczas Dni NCN 2026 Dni NCN 2026 były okazją do świętowania obchodzonych w tym roku 15. urodzin Narodowego Centrum Nauki wspólnie ze środowiskiem naukowym Śląska. Dyrektor agencji, prof. Krzysztof Jóźwiak zaznaczył, że stworzenie w ciągu tych 15 lat spełniającego swoją rolę systemu grantowego było możliwe m.in. dzięki wdrożeniu niezależnej oceny eksperckiej peer-review. – W naszych konkursach wygrywają najciekawsze pomysły, najśmielsze hipotezy i najnowocześniejsze metody badawcze - podkreślił. Dotychczas NCN sfinansowało 34 tysiące projektów badawczych o wartości ok. 19,75 mld zł. Prof. Jóźwiak sięgnął po jeszcze jedną miarę: – Od kilku lat mówimy o pokoleniu NCN, czyli o wciąż rosnącej grupie badaczek i badaczy, którzy pod skrzydłami NCN albo naukowo dorastali, albo przyjeżdżali z zagranicy, albo budowali swoje pierwsze grupy badawcze, albo ugruntowali swoje naukowe pozycje. To setki lub nawet już tysiące najczęściej młodych naukowców, działających w najróżniejszych dyscyplinach na uniwersytetach, w instytutach badawczych i innych instytucjach rozsianych po całej Polsce. To osoby, które już teraz kształtują najważniejsze kierunki badawcze w naszym kraju, a w przyszłości w jeszcze większym stopniu będą zmieniać krajobraz polskiej nauki – podkreślił dyrektor NCN.

Jak znaleźć swoją (dobrą) drogę w nauce?

Dni NCN to przede wszystkim forum do wspólnej dyskusji o stanie i potrzebach polskiej nauki. W panelach dyskusyjnych spotkali się naukowczynie i naukowcy oraz decydenci, aby pomówić m.in. o odwadze w prowadzeniu badań w Polsce w kontekście wymogów finansowania publicznego oraz wyzwaniach natury etycznej w rzeczywistości pełnej zmiennych uwarunkowań i pułapek wystawiających na próbę rzetelność badawczą.

Granice poznania: czy odwaga w badaniach się opłaca? Panel dyskusyjny Kariera naukowa daje duże możliwości twórczego działania. W trakcie Dni NCN dyskutowano o tym, od czego zacząć swoją karierę, jak zdobyć doświadczenie, zbudować sieć kontaktów naukowych, poszukiwać nowych pomysłów badawczych, a także jak realizować badania i upowszechnić ich wyniki zgodnie z najlepszymi praktykami. Poruszono również tematykę marki osobistej badacza, procesu jej budowania i systemu mikrodecyzji wpływających na jej kształt.

Uczestnicy paneli wskazali na niebezpieczeństwa związane z koniecznością rozliczania pracy naukowej poprzez publikacje naukowe, w oparciu o system punktowy. Prof. Tomasz Dietl, przewodniczący Rady NCN, fizyk teoretyk, w trakcie dyskusji zdiagnozował dwa problemy dzisiejszej nauki – złe publikowanie wyników badań oraz problem z powtarzalnością i odtwarzalnością badań naukowych. Paneliści zgodzili się, że zachowanie etyki w pracy badawczej jest „nienegocjowalną koniecznością”. Każda badaczka i badacz powinni dążyć do publikowania wyników swojej pracy w miejscach, w których publikują liderzy w ich dziedzinie, aby mieć szansę na realny wkład w debatę akademicką, a w konsekwencji – ewaluacyjna wartość punktowa danego czasopisma nie powinna być jedynym kryterium wyboru miejsca publikacji. W dyskusjach podniesiono także kwestię otwartego dostępu do danych i publikacji, który powinien być umiejętnie wkomponowany w system ewaluacji pracy naukowej.

Jak funkcjonują na co dzień naukowcy w Polsce?

Kariera w nauce to wiele różnych składowych, m.in. obowiązków naukowych, badawczych, dydaktycznych, administracyjnych, ale też mniej oczywistych, np. monitoringowych. Podążanie ścieżką rozwoju naukowego wymaga elastycznego poruszania się na wielu płaszczyznach i równoważenia możliwości czasowych oraz potencjału jednostkowego danej osoby. Badaczki i badacze w Polsce funkcjonują na co dzień w wymagającym ekosystemie. Podczas Dni NCN 2026 szczególnie wybrzmiała konieczność podjęcia działań na rzecz utrzymania dobrostanu tej grupy zawodowej. - Często zapominamy, że badania prowadzą żywi ludzie, którzy mają swoje emocje, rodziny i zdrowie. Życie pozaakademickie jest kluczowym parametrem powodzenia prac naukowych. Badacz to przede wszystkim człowiek – i tylko jako osoba zrównoważona i zdrowa może realizować swoją misję najlepiej – podkreślił prof. Ryszard Koziołek, rektor Uniwersytetu Śląskiego.

Aktualne tematy na forum NCN

Spotkanie z Radą NCN: Jakość: Naturalna Cecha Nauki W trakcie Dni NCN 2026 na Śląsku można było również zajrzeć za kulisy pracy Rady Narodowego Centrum Nauki. Podczas otwartego spotkania członkowie gremium omówili zagadnienia, którymi zajmowali się w ciągu ostatnich lat. Podkreślili rolę badań podstawowych w rozwoju społeczno-gospodarczym i postępie cywilizacyjnym świata i kraju. Badania podstawowe nie tylko pozwalają pokonywać granice i poszerzać pola badawcze, ale także identyfikować nisze, które w krótszej lub dłuższej perspektywie czasu staną się źródłem nowych rozwiązań.

Dyskusja dotyczyła również jakości badań interdyscyplinarnych i transdyscyplinarnych, których liczba zauważalnie rośnie. Członkowie Rady omówili powody i uwarunkowania zmian w ofercie konkursowej NCN oraz w zasadach oceny, realizacji i rozliczania projektów. Uczestnicy spotkania dowiedzieli się m.in., dlaczego ocena ekspercka w konkursach NCN opiera się na recenzentach zagranicznych, jakie informacje otrzymują wnioskodawcy wraz z decyzją o finansowaniu lub odmowie finansowania oraz w jakich przypadkach przysługuje odwołanie.

Tematy i uczestnicy wszystkich paneli dyskusyjnych odbywających się w trakcie Dni NCN 2026.

Praktyczny wymiar Dni NCN 2026

Warsztaty dotyczące zarządzania danymi badawczymi, Dni NCN 2026 Podczas Dni NCN, oprócz otwartych debat, odbyła się rekordowa liczba sesji warsztatowych dla różnych grup odbiorców. Cztery sesje były przeznaczone dla naukowczyń i naukowców planujących złożenie wniosków w konkursach NCN. Mogli wcielić się w rolę ekspertów oceniających wnioski i w ten sposób nauczyć się, na co zwracać uwagę podczas konstruowania założeń swoich projektów. Dwie sesje warsztatowe dotyczyły przygotowywania planów zarządzania danymi, podczas kolejnych dwóch pracownicy administracyjni jednostek naukowych mogli poznać cykl życia projektu badawczego, od podpisania umowy aż do rozliczenia. Ostatnia, dziewiąta sesja warsztatowa, była poświęcona przeciwdziałaniu wypaleniu w świecie akademickim.

Organizatorzy Dni NCN 2026

Współorganizatorem Dni NCN 2026 był Uniwersytet Śląski, pełniący rolę lidera konsorcjum siedmiu śląskich uczelni publicznych – Konsorcjum Akademickiego - Katowice Miasto Nauki. W skład konsorcjum wchodzą: Akademia Muzyczna im. Karola Szymanowskiego w Katowicach, Akademia Sztuk Pięknych w Katowicach, Akademia Wychowania Fizycznego im. Jerzego Kukuczki w Katowicach, Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach, Politechnika Śląska, Śląski Uniwersytet Medyczny oraz Uniwersytet Śląski w Katowicach. 

Pokolenie NCN to badaczki i badacze wnoszący istotny wkład w rozwój nauki. Bohaterką 4. odcinka jest Karolina Ćwiek-Rogalska badająca kultury osadnicze powstałe po 1945 roku na obszarach postprzesiedleniowych w Polsce i dawnej Czechosłowacji.

Karolina Ćwiek-Rogalska jest kulturoznawczynią, bohemistką i etnolożką, profesorką w Instytucie Slawistyki Polskiej Akademii Nauk. Jej badania finansują Narodowe Centrum Nauki i Europejska Rada ds. Badań Naukowych. Jest laureatką Nagrody NCN 2023.

Rzeczy, które zadają pytania

Portret nieznanej kobiety z zakładu fotograficznego Wittmanów w dawnym Deutsch Krone, dziś Wałczu. Fragmenty dachówek z zakładów Sturma we Freiwaldau, dziś Gozdnicy, użyte powtórnie do umocnienia fundamentów powojennego budynku. Karolina Ćwiek-Rogalska traktuje takie przedmioty jako materialne ślady, które wywołują pytania o wcześniejszych mieszkańców tych terenów.

Badaczka pracuje z tezą, że rzeczy pozostałe po przesiedlonych społecznościach działają jak „duchy" poprzednich kultur – odsyłają do świata, w którym powstały, choć funkcjonują już w zupełnie innej teraźniejszości. Jak mówi sama badaczka, działają w dwie strony: kierują uwagę ku przeszłości, ale też „wychylają ją w przyszłość", bo każda praca z taką spuścizną jest robiona z zamiarem czegoś, co dopiero ma się wydarzyć.

Dla obszarów, na których takie procesy zachodzą, Karolina Ćwiek-Rogalska wprowadziła do nauki kategorię kultur osadniczych (resettlement cultures).

Powojenne migracje dotknęły co czwartej osoby w Polsce, a osiemdziesiąt lat po wojnie w polszczyźnie wciąż brakuje neutralnego języka opisu tych procesów – zarówno samych terenów, jak i osób, które tam przyjechały, i tych, które zostały stamtąd wysiedlone. Cudzysłów wokół „Ziem Odzyskanych" jest najbardziej widocznym śladem tego niedopowiedzenia.

Po co ta wiedza

– Rok 1945 nie był rokiem zerowym. Był początkiem długiego procesu kształtowania się nowych więzi, nowych znaczeń i nowych sposobów życia w przestrzeniach odziedziczonych po innych – mówi Karolina Ćwiek-Rogalska.

Pierwsze pokolenie osiedleńców traktowało nowe otoczenie jako obce, drugie – urodzone już na miejscu – przyjmowało je jako oczywistość. Trzecie i czwarte pokolenie zaczyna się o tę materialność „potykać" i pytać, kto był tam wcześniej. To one stoją dziś przed problemem, dla którego nie ma jeszcze gotowych narzędzi opisu – ani języka.

Na tych terenach powstają odrębne tradycje, niewidoczne w głównym dyskursie historycznym, a etnograficzny warsztat – długotrwała obecność w terenie, powracanie do rozmówców, praca z materialnością przedmiotów i archiwaliów – pozwala je opisać. Karolina Ćwiek-Rogalska określa cel swoich badań wprost: opisać, jak formują się nowe społeczności i jak wytwarzają własną „całość kulturową".

– Chciałabym, żebyśmy wyszli poza takie postrzeganie tych terenów jako jednobarwnej plamy na mapie, gdzie nic się nie dzieje, i zamiast tego zastanowili się nieco głębiej, co się tam takiego dzieje – mówi badaczka.

Wybrane cytaty

O pracy w terenie

Najczęściej wracam do tych osób po kilka razy, żeby o coś dopytać, albo żeby porozmawiać o czymś innym, albo żeby usłyszeć co słychać, powiedzieć co u mnie. Więc tam się nawiązują też bardzo często takie więzi – nie powiedziałabym może, że koleżeńskie, bo dzieli nas różnica wieku – ale takie więzi, taka relacja, która wykracza poza tylko „proszę mi odpowiedzieć na to i na to pytanie".

O archiwach

My czasami myślimy o archiwum jako takim miejscu, gdzie właściwie znajduje się wszystko, tylko trzeba dobrze poszukać, ale te nasze środkowoeuropejskie archiwa dużo przeszły, tak jak w ogóle te regiony, gdzie mieszkamy. To znaczy one są często uszkodzone, niekompletne, czegoś tam nie ma, coś zostało zubytkowane, coś nigdy tam nie trafiło. (...) Lubię wracać do dokumentów, które już widziałam kilkukrotnie, żeby jeszcze raz je przeczytać, bo ważna jest dla mnie też materialność tego dokumentu. Na czym on jest napisany, co jest z tyłu, jakie są późniejsze dopiski kolejnych czytelników, kto wcześniej tę teczkę przede mną oglądał.

O rzeczach jako duchach

Te rzeczy, które spotykamy w tych terenach postprzesiedleniowych, one działają trochę jak duchy tych poprzednich kultur, tych społeczności, które zostały stamtąd wysiedlone. Czyli takie przedmioty, które wywołują gdzieś pytania, nie zawsze dają odpowiedzi, ale przypominają o tym, że ktoś tam był wcześniej, niekoniecznie mówiąc kto.

Badania o przeszłości i o przyszłości

Im lepiej się znamy, tym bardziej jesteśmy odporni na historie, które nam inni opowiadają o nas. Mniej ulegamy takim opowieściom, które mają nam wyjaśnić świat i skłonić nas do czegoś, co może niekoniecznie jest prawdą.

Ten pomysł na te rzeczy jako duchy pokazuje, jak bardzo to, co robimy, nawet w przeszłości, jest wychylone w przyszłość. Zawsze robimy to z zamiarem czegoś, co dopiero ma się wydarzyć.

Czym jest NCN dla badaczy i badaczek?

To szansa na samodzielność i na sprawdzenie tego, czy nasz pomysł – jeżeli go przełożymy na projekt  – jest wykonalny, co o nim myślą inni i na uzyskanie informacji zwrotnej.

W konkursach OPUS 30+LAP/Weave i SONATA 21 wpłynęło ponad 3 700 wniosków – o blisko 500 więcej niż rok wcześniej. To największa edycja tych konkursów w historii NCN. Wyniki pierwszego etapu ogłosimy 27 maja, drugiego – 11 czerwca 2026 roku.

Termin 11 czerwca, choć późniejszy niż w latach ubiegłych, umożliwia osobom zakwalifikowanym do drugiego etapu, które nie otrzymają finansowania, złożenie wniosku w kolejnych konkursach – OPUS 31 i PRELUDIUM 25 – w których nabór trwa do 16 czerwca.

Liczba wniosków rośnie, nasze możliwości nie rosną

Wzrost liczby wniosków o około 15 procent w konkursach OPUS 30+LAP/Weave i SONATA 21 wpisuje się w szerszy trend – naukowcy pracujący w Polsce składają coraz więcej wniosków do NCN. W rozstrzygniętych w lutym konkursach MAESTRO 17 wniosków było o 20 procent więcej niż poprzednio, w SONATA BIS 15 – o 15 procent. W zakończonym w lutym naborze SONATINA 10 wzrost wyniósł niemal 34 procent rok do roku. Większej liczby zgłoszeń spodziewamy się również w trwającym do końca lipca konkursie MINIATURA 10.

Zwiększona liczba wniosków to dobra wiadomość – świadczy o ambicji środowiska naukowego i o tym, że badaczki i badacze mają pomysły, które chcą realizować.

To jednak także ogromne wyzwanie organizacyjne dla NCN. Mimo naszych wielokrotnych apeli nie zmieniły się istotnie nakłady na funkcjonowanie instytucji ani limity osób, które Centrum może zatrudnić. Zwiększoną liczbę wniosków obsługuje ta sama liczba pracowników, która odpowiadała za ten proces kilka lat temu.

Skalę obciążenia obrazuje liczba zadań, przed którymi stają koordynatorzy dyscyplin oraz pracownicy Działu Obsługi Wniosków NCN.

W trakcie oceny formalnej każdy wniosek wymaga m.in. sprawdzenia, czy nie zachodzi konflikt interesów – czyli powiązania między jego autorem, osobami wskazanymi we wniosku i zagranicznymi współpracownikami a ekspertami, którzy będą go oceniać. Weryfikujemy także liczbę wniosków złożonych i realizowanych przez kierownika projektu w tym samym czasie oraz ewentualną przerwę po wcześniejszej negatywnej decyzji. Sprawdzamy, czy uczelnia lub inna jednostka wskazana do realizacji projektu spełnia wymogi określone w warunkach konkursu, a także analizujemy długość opisu projektu, poprawność kosztorysu, wykaz publikacji i kompletność wszystkich obowiązkowych zakładek. W konkursach LAP/Weave wyniki oceny merytorycznej przekazujemy dodatkowo agencjom partnerskim.

Na etapie oceny merytorycznej większa liczba projektów wiąże się m.in. z koniecznością zweryfikowania większej liczby opinii przed posiedzeniami zespołów ekspertów, przeszkolenia większej liczby ekspertów oraz zaproszenia szerszego grona recenzentów zewnętrznych, którzy przygotują recenzje wniosków zakwalifikowanych do drugiego etapu.

Wzrost liczby wniosków przekłada się również na czas trwania posiedzeń zespołów ekspertów, które teraz nierzadko trwają trzy dni. Biorąc pod uwagę, że ocena odbywa się w 26 panelach dziedzinowych, istotnie wydłuża to łączny czas tego procesu.

Po zakończeniu każdego etapu musimy także zweryfikować znacznie więcej uzasadnień decyzji.

Ocena zgodna ze standardami

Wiemy, jak ważny jest termin ogłoszenia wyników dla planowania dalszych badań i kariery naukowej. Jednocześnie naszym priorytetem pozostaje rzetelna i rygorystyczna ocena, na której opiera się zaufanie środowiska naukowego do NCN. Właśnie dlatego wyniki tegorocznej edycji tych konkursów ogłosimy kilka tygodni później niż zwykle – jest to czas niezbędny do przeprowadzenia procesu w pełni zgodnego z naszymi standardami.

Ponowne złożenie wniosku w kolejnych konkursach NCN

Wyniki OPUS 30+LAP/Weave i SONATA 21 zostaną ogłoszone tuż przed zamknięciem naboru do OPUS 31 i PRELUDIUM 25. Wnioskodawcom, którzy nie otrzymają finansowania w OPUS 30+LAP/Weave i SONATA 21, a będą chcieli ubiegać się o nie w kolejnych konkursach, przypominamy, że jeśli zadania badawcze pokrywają się z poprzednim wnioskiem, jego złożenie jest możliwe dopiero wtedy, gdy decyzja dyrektora NCN o odmowie finansowania stanie się ostateczna. Następuje to po upływie 14-dniowego terminu na odwołanie.

Aby zdążyć ze złożeniem nowego wniosku w naborze trwającym do 16 czerwca, wnioskodawca musi zrzec się prawa do odwołania przed upływem tego terminu.  Z chwilą doręczenia takiego oświadczenia do NCN decyzja staje się prawomocna, co umożliwia ponowne złożenie wniosku w nowych konkursach.

Oświadczenie wnioskodawca składa do NCN w formie pisemnej na adres: ul. Twardowskiego 16, 30-312 Kraków, albo elektronicznie (podpisane podpisem zaawansowanym lub kwalifikowanym w formacie PAdES) na ESP: /ncn/SkrytkaESP lub na adres do doręczeń elektronicznych: AE:PL-30168-16398-EHSIE-12.

W razie pytań dotyczących zrzeczenia się prawa do odwołania, zachęcamy do kontaktu z opiekunem wniosku wskazanym w systemie OSF.

Copernicus Festival to jedno z najważniejszych w Polsce wydarzeń popularyzujących naukę. Tegoroczna edycja odbędzie się od 19 do 24 maja w Krakowie i online. Narodowe Centrum Nauki po raz trzeci jest partnerem festiwalu.

Program festiwalu koncentruje się wokół systemów złożonych w przyrodzie, społeczeństwie i ludzkim poznaniu – od ewolucji człowieka i fizyki kosmosu po neuronaukę i powstawanie świadomości. Wystąpią m.in. David Krakauer, prezes Santa Fe Institute i jeden z czołowych badaczy systemów złożonych, Anil Seth z University of Sussex, autor teorii świadomości jako procesu predykcyjnego; kosmolożka Hiranya Peiris, znana z analiz mikrofalowego promieniowania tła oraz paleoantropolog John Hawks, współodkrywca Homo naledi.

Festiwal odbywa się w Muzeum Inżynierii i Techniki w Krakowie (ul. św. Wawrzyńca 15). Program obejmuje wykłady, dyskusje i pokazy filmowe.

Patronat NCN

Tegoroczny udział NCN w festiwalu obejmuje dwa formaty. Pierwszy to pasmo „Rok w nauce", w którym laureatki i laureaci grantów Centrum przedstawią najważniejsze kierunki badań w sześciu obszarach: klimacie, fizyce, ekonomii złożoności, genetyce, neuronauce i paleoantropologii. Drugi to debata „Ciekawość jako metoda" – pierwsza autorska sesja NCN na Copernicus Festival, poświęcona roli badań podstawowych w gospodarce i życiu społecznym. Laureatki i laureaci grantów NCN będą obecni również w sesjach „Konfrontacje", „Rozmowa" i „ERC Talks" przez wszystkie sześć dni festiwalu.

Pasmo „Rok w nauce"

Pasmo powstałe we współpracy z NCN to przegląd najważniejszych kierunków badań w sześciu dyscyplinach.

• 19 maja – Szymon Malinowski (klimat)
• 20 maja – Jakub Zakrzewski (fizyka)
• 21 maja – Karolina Safarzyńska (ekonomia złożoności)
• 22 maja – Paweł Golik (genetyka)
• 23 maja – Leszek Kaczmarek (neuronauka)
• 24 maja – Katarzyna Kaszycka (paleoantropologia)

Wszystkie wystąpienia rozpoczynają się o godz. 15.45 na scenie dużej (pawilon F).

Program festiwalu.

Scena NCN: Badania podstawowe, realny wpływ

W tym roku NCN po raz pierwszy organizuje też własną debatę. Udział w niej wezmą: Mateusz Hohol, Dominik Kaim, Kinga Kamieniarz-Gdula i Urszula Stachewicz.

Badania podstawowe opisują zjawiska i mechanizmy, których znaczenie praktyczne często ujawnia się dopiero po latach – w nowych technologiach, terapiach, narzędziach edukacyjnych czy sposobach rozumienia świata.

Podczas sesji rozmawiać będziemy o tym, jak projekty prowadzone z pobudek poznawczych wpływają na gospodarkę i życie społeczne, dlaczego trudno z góry przewidzieć, do czego doprowadzą, oraz dlaczego warto finansować naukę, która nie obiecuje gotowego produktu. Głos zabiorą badaczki i badacze realizujący projekty finansowane przez NCN i Europejską Radę ds. Badań Naukowych.

Debata odbędzie się 22 maja w godz. 14.30-15.30 na małej scenie (pawilon D).

Scena ERC

Zachęcamy również do udziału w sesjach Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych.

Program Sceny ERC obejmuje dwa dni dyskusji (19-20 maja, pawilon D) o budowaniu projektów badawczych, kryteriach oceny wniosków oraz roli dorobku naukowego w aplikacjach. Wśród prelegentów są m.in. prof. Leszek Kaczmarek (ERC Scientific Council), dr Stylianos Lefkopoulos („Nature Cell Biology"), a także laureatki i laureaci grantów ERC: Róża Szweda, Krzysztof Szade, Michał Tomza, Ewa Chrostek, Paweł Nowakowski, Artur Obłuski, Anna Siekierka, Sławomir Porada, Łukasz Bola, Małgorzata Filip, Robert Hołyst i Ewa Gruszczyńska.

W ciągu całego festiwalu w sesjach „ERC Talks" wystąpią również laureaci grantów ERC i NCN: Stefan Dziembowski (również jako prelegent Sceny ERC), Andrzej Udalski, Piotr Sankowski, Kinga Kamieniarz-Gdula, Piotr Skowron i Justyna Olko.

Copernicus Festival współtworzą Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych Uniwersytetu Jagiellońskiego, Fundacja Centrum Kopernika, Fundacja Tygodnika Powszechnego oraz wydawca „Tygodnika Powszechnego". Festiwal jest bezpłatny i otwarty dla wszystkich.

Otwieramy nabór w konkursie Dioscuri 5. Wybitne naukowczynie i naukowcy z całego świata mogą otrzymać w nim finansowanie na stworzenie w Polsce interdyscyplinarnych Centrów Doskonałości Naukowej. Na wnioski czekamy do połowy września.

Program Dioscuri ma na celu wzmocnienie międzynarodowych standardów doskonałości naukowej w Europie Środkowej i Wschodniej oraz wsparcie trwających procesów transformacji w krajach UE-13. Program został zainicjowany przez Towarzystwo Maxa Plancka (Max-Planck Gesellschaft, MPG) i jest wspólnie zarządzany przez Narodowe Centrum Nauki oraz MPG. Finansowanie programu zapewnia niemieckie Federalne Ministerstwo Nauki, Technologii i Astronautyki (BMFTR), natomiast finansowanie Centrów w ramach piątego konkursu zapewnia polskie Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego (MNiSW) za pośrednictwem Narodowego Centrum Nauki.

Program Dioscuri jest zorientowany na osoby liderów, czyli wybitnych naukowczyń i naukowców z całego świata, którzy stworzą w Polsce dwa interdyscyplinarne centra doskonałości naukowej, przy wsparciu polskiej instytucji naukowej pełniącej rolę jednostki przyjmującej. Tym samym Dioscuri to coś więcej niż projekt badawczy. To zaawansowane przedsięwzięcie zbudowane wokół osoby wybitnego badacza, które ma być wzorem doskonałości naukowej zgodnym z międzynarodowymi standardami jakości.

Ogłoszenie konkursu Dioscuri 5

Kto może złożyć wniosek?

Liderami centrów doskonałości naukowej w piątej edycji konkursu Dioscuri w Polsce mogą zostać wybitne badaczki i badacze, konkurencyjni na arenie międzynarodowej, o udokumentowanej zdolności do prowadzenia innowacyjnych badań, którzy:

• uzyskali stopień doktora nie wcześniej niż 15 lat przed terminem składania wniosków;
• wykazali się mobilnością międzynarodową w trakcie kariery naukowej;
• realizowali doktorat i staż(-e) podoktorski(-e) w różnych instytucjach badawczych;
• nie byli zatrudnieni w Jednostce Przyjmującej w ciągu trzech lat przed upływem terminu składania wniosków;
• przedstawią doskonały interdyscyplinarny projekt naukowy (10 stron bez bibliografii i planu budżetowego) o znaczącym wpływie na co najmniej dwa z trzech obszarów:
  • Nauki humanistyczne, społeczne i o sztuce (HS)
  • Nauki o życiu (NZ)
  • Nauki ścisłe i techniczne (ST)
• będą ściśle współpracować z wybranym partnerem naukowym z Niemiec z niemieckiej instytucji badawczej;
• powołają międzynarodową Radę Naukową (SAB) dla swojego Centrum Dioscuri.

Zapraszamy na webinaria dla naukowców zainteresowanych udziałem w konkursie Dioscuri, które odbędą się 21 maja oraz 16 czerwca. Rejestracja.

Finansowanie i struktura Centrów Dioscuri

Każde z dwóch centrów Dioscuri otrzyma finansowanie w wysokości do 300 tys. euro rocznie przez pięć lat, z możliwością przedłużenia o kolejne pięć lat po pozytywnej ocenie zewnętrznej.

Centra będą funkcjonować w strukturach polskiej Jednostki Przyjmującej (HI), która zapewni wsparcie finansowe i infrastrukturalne poprzez:

• dodatkowe finansowanie w wysokości 25 tys. euro rocznie;
• wsparcie administracyjne oraz dostęp do niezbędnej aparatury badawczej;
• zapewnienie odpowiedniej przestrzeni biurowej i/lub laboratoryjnej;
• zatrudnienie w pełnym wymiarze etatu koordynatora programu odpowiedzialnego za administrację i research management.

Program nie przewiduje kosztów pośrednich (overhead) dla jednostki przyjmującej.

Procedura konkursowa i wyniki

Wnioski w konkursie Dioscuri przyjmujemy do 15 września 2026 r. za pośrednictwem platformy online. Proces oceny będzie przebiegać w trzech etapach: najpierw wnioski przejdą proces recenzji zewnętrznych, następnie Komitet Dioscuri będzie oceniać wnioski z uwzględnieniem recenzji, a w ostatnim etapie wybrani naukowcy zostaną zaproszeni na rozmowę kwalifikacyjną do siedziby NCN. Wyniki zostaną ogłoszone do końca grudnia 2026 roku.

W nowym odcinku podcastu NCN prof. Margaret Ohia-Nowak i dr inż. Tomasz Szumełda rozmawiają o wynikach sondażu o użyciu AI przy pisaniu wniosków oraz o badaniach nad uprzedzeniami w polskich modelach językowych, projekcie badaczki, finansowanym przez Centrum. Prowadzi Anna Korzekwa-Józefowicz.

Margaret Ohia-Nowak to językoznawczyni i medioznawczyni z Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, zajmująca się m.in. rasą, urasowianiem oraz językiem dyskursu publicznego w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej. Tomasz Szumełda przez wiele lat pełnił funkcję koordynatora dyscyplin w NCN, obecnie pracuje nad wdrożeniem systemu e-Granty i reprezentuje Centrum w grupie roboczej ds. AI w stowarzyszeniu Science Europe, zrzeszającym agencje finansujące naukę i instytucje naukowe.

AI w systemie grantowym

Jesienią 2025 roku NCN przeprowadził sondaż wśród kierowników projektów składanych w ostatnich edycjach konkursów OPUS, SONATA i PRELUDIUM, pytając o zakres użycia generatywnej AI przy przygotowywaniu wniosków i o granice jej dopuszczalnego stosowania. Wzięło w nim udział 2708 osób. Około 60% respondentów uważa, że Centrum powinno dopuścić użycie GenAI przy przygotowywaniu wniosków; 42% przyznaje, że z takich narzędzi już korzystało. Jednocześnie większość sprzeciwia się wykorzystywaniu AI do tworzenia koncepcji badań, formułowania hipotez i przygotowywania przeglądu literatury. W sprawie oceny wniosków stanowisko jest jeszcze bardziej jednoznaczne: 67% ogółu wnioskodawców i 72% laureatów wyklucza udział GenAI w tym procesie.

Tomasz Szumełda zwraca uwagę, że wyniki sondażu pokrywają się ze stanowiskiem NCN opublikowanym w maju 2025 roku, które dopuszcza pomocnicze użycie GenAI przy przygotowywaniu wniosków i zakazuje jej stosowania w ocenie merytorycznej. – Środowisko naukowe samo rozdziela formę od treści, a to pokazuje, że podejście Centrum trafia w oczekiwania wnioskodawców – mówi. Margaret Ohia-Nowak, która sama wypełniła ankietę, zgadza się z tym podziałem i dodaje, że AI może być pomocna przy tłumaczeniu i redakcji wniosku, ale koncepcja badawcza musi pozostać pracą naukowca.

Tomasz Szumełda podkreśla też, że zasady wypracowane przez Centrum wpisują się w szerszy europejski standard. W Science Europe trwają prace nad wspólnymi rekomendacjami dla agencji krajowych, a obecne podejście NCN – dopuszczające pomocnicze użycie AI przez wnioskodawców i zakazujące jej stosowania w ocenie – jest zbieżne z dominującym kierunkiem w Europie. Wyjątkiem jest niemiecka agencja DFG, która od niedawna pozwala recenzentom korzystać z AI przy redakcji językowej i porządkowaniu własnych uwag krytycznych. DFG zakazuje jednak użycia publicznie dostępnych modeli, dopuszcza wyłącznie lokalne serwery instytucjonalne i wymaga oznaczenia fragmentów recenzji pochodzących od AI.

Subtelne uprzedzenia algorytmów

W podcaście mowa też o sztucznej inteligencji jako przedmiocie badań. NCN finansuje projekty dotyczące AI w wielu obszarach, od algorytmów uczenia maszynowego i modeli językowych, przez zastosowania w medycynie i biologii, po analizy jej skutków społecznych i prawnych. Jednym z nich są badania Margaret Ohii-Nowak nad polskimi dużymi modelami językowymi (LLM). Badaczka analizuje, jak zespoły tworzące modele Bielik i PLLuM radzą sobie z zabezpieczaniem ich przed powielaniem stereotypów etnicznych i rasowych. Z pierwszej fazy projektu wynika, że działań ograniczających uprzedzenia jest w polskich modelach sporo, a repertuar rozwiązań stale się poszerza.

Badaczka zwraca jednak uwagę, że pierwsze, odruchowe odpowiedzi modeli bywają mniej zniuansowane, i opisuje to na przykładzie jednego z generatorów:

– Nawet dzisiaj wrzuciłam do ChataGPT prośbę o wygenerowanie obrazu mądrego człowieka. No i ten mądry człowiek… Biały, z wąsem. Te modele już umieją różnicować, jeszcze nie umiały tego robić trzy lata temu, w 2023, kiedy kiełkował mi w głowie pomysł tego projektu. Ale po moich badaniach korpusowych widzę, że modele mogą być w sposób subtelny uprzedzone. Nawet jeśli są przetrenowane pod kątem eliminacji uprzedzeń, w pierwszej odpowiedzi na pytanie o «mądrego człowieka» często pokazują bardzo stereotypowy obraz. Pytanie brzmi: jak sprawić, by te pierwsze odpowiedzi były inne? – mówi.

Efektem projektu, planowanym na koniec 2027 roku, ma być przewodnik dla dwóch grup: użytkowników, uczący konstruować prompty generujące treści bardziej wrażliwe kulturowo, oraz zespołów tworzących kolejne polskie LLM-y, dostarczający im zestawu dobrych praktyk.

Wybrane wypowiedzi

Margaret Ohia-Nowak

Uśmiechnęłam się, gdy usłyszałam, że większość osób nie zgadza się na to, żeby używać narzędzi AI przy tworzeniu koncepcji wniosku. Jestem jedną z osób, która też tę odpowiedź wskazała. Natomiast przy tych takich kwestiach właśnie formalnych, które często są trudne, kiedy po prostu, zwłaszcza dla osób, które nie mają doświadczenia na przykład w pisaniu wniosków czy coś takiego, w jaki sposób w ogóle sobie ustrukturyzować nawet czasem wniosek, to to też będzie pomagać, chociaż w dużym stopniu jest to już zaznaczone w samym opisie tego konkursu czy opisie wniosku. Myślę, że to są takie rzeczy techniczne, które powinno dopuszczać takie źródło finansowania czy ośrodki, które finansują badania, i NCN to robi. Czyli przy drobnych tłumaczeniach, przy jakimś redagowaniu językowym, a nie przy tym wkładzie kreatywnym.

Tomasz Szumełda

Na ten moment stanowisko NCN jest jasne, to znaczy sztuczna inteligencja w żaden sposób nie powinna ingerować w proces oceny merytorycznej. Myślę, że moglibyśmy nagrać cały podcast tylko na ten temat. Wyobraźmy sobie na przykład takiego recenzenta AI, który nakarmiony wielką bazą danych na temat tego, że przez ostatnie trzy lata finansowano ten rodzaj badań, uzna, że te badania nie są innowacyjne, albo wręcz przeciwnie, że są innowacyjne, bo będzie nakarmiony taką pulą danych, która później będzie mu sugerowała odpowiednie odpowiedzi.

Były takie sytuacje, że rzeczywiście eksperci, recenzenci, którzy oceniali wnioski, wyczuwali, że coś nie do końca jest tutaj tak, jak być powinno. Że ten koncept badawczy, ten wniosek był w pewien sposób płaski, taki generyczny. Ktoś zadał proste pytanie i dostał prostą odpowiedź. Brakowało w tym głębi pomysłu, spójności między metodologią a dorobkiem. Takie wnioski były zazwyczaj oceniane słabo, a jednocześnie angażowały zasoby ludzkie do oceny czegoś, co nie miało wartości merytorycznej.

Dwie trzecie badaczek i badaczy NCN sprzeciwia się udziałowi generatywnej sztucznej inteligencji w ocenie wniosków grantowych. Jednocześnie 60% uważa, że Centrum powinno dopuszczać jej użycie przy ich przygotowywaniu. To główny wynik sondażu przeprowadzonego przez NCN wśród kierowników projektów składanych w rozstrzygniętych w ciągu ostatnich dwóch lat konkursach OPUS, SONATA oraz PRELUDIUM.

Granica, którą wytyczają sami badacze, przebiega wyraźnie: generatywna AI jako narzędzie redakcyjne, do korekty językowej, tłumaczeń, streszczeń, jest akceptowana. Jako autor koncepcji badawczej lub recenzent wniosku – nie.

Wyniki sondażu pokrywają się ze stanowiskiem NCN z maja 2025 roku, które dopuszcza pomocnicze użycie GenAI przy przygotowywaniu wniosków i zakazuje jej stosowania w ocenie merytorycznej.

Sondaż przeprowadził w październiku 2025 roku Zespół ds. Analiz i Ewaluacji, kierowany przez dr Annę Strzebońską.

Co robią, a czego nie chcą

Z narzędzi GenAI skorzystało 42% ankietowanych. Najczęściej sięgali po nie przy korekcie językowej wniosku (39% wskazań), przygotowaniu abstraktu lub streszczenia popularnonaukowego (18%) oraz tłumaczeniu tekstu (14%).

Ponad połowa badanych (54%) uznała, że narzędzia generatywne nie powinny służyć do tworzenia koncepcji wniosku ani do przygotowywania przeglądu literatury. Niemal co drugi respondent (46%) chce zakazu wykorzystywania AI do opracowywania skróconych wersji wniosku kierowanych do ekspertów.

Widoczne są różnice między konkursami dla badaczy na wczesnym etapie kariery a konkursem otwartym dla wszystkich. W SONATA i PRELUDIUM z GenAI korzystało odpowiednio 49% i 45% wnioskodawców, w OPUS – 37%. Grupy dyscyplin nie różnicują odpowiedzi w istotny sposób, co sugeruje, że narzędzia te funkcjonują już jako element codziennej praktyki badawczej.

Trzy podejścia

Z komentarzy respondentów wyłaniają się trzy stanowiska regulacyjne.

Pierwsza grupa stoi na stanowisku pełnej odpowiedzialności badacza. Argumentacja jest pragmatyczna: zakazy są w praktyce nieegzekwowalne, a agencje finansujące nie dysponują narzędziami pozwalającymi wiarygodnie wykryć użycie AI we wniosku. Wniosek napisany bezrefleksyjnie przez AI będzie nosił ślady schematyczności, które ekspert szybko rozpozna, a przy niskim wskaźniku sukcesu w konkursach NCN taki projekt przepadnie w konkurencji.

Drugie podejście to żądanie całkowitego zakazu. Argumentacja jest etyczna: wniosek grantowy stanowi dowód kompetencji badacza i integralną część jego pracy twórczej. Oddanie pisania maszynie to w ocenie tej grupy forma nieuczciwej konkurencji wobec naukowców pracujących samodzielnie. Jeden z respondentów porównał wykorzystanie GenAI do dopingu w sporcie.

Trzecia, najliczniejsza grupa proponuje „drogę środka". Nie odrzuca technologii, ale oczekuje precyzyjnych zasad jej stosowania i mechanizmów weryfikacji: obowiązkowych deklaracji o użyciu GenAI, rozróżnienia między redakcją językową a generowaniem treści merytorycznych oraz gradacji sankcji za niezgodność deklaracji z rzeczywistym użyciem narzędzi.

Niezależnie od stanowiska regulacyjnego respondenci wskazują to samo ryzyko: wyciek nieopublikowanych pomysłów badawczych do publicznych modeli językowych, które wykorzystują dane użytkowników do dalszego trenowania. Treść wniosku wklejona do publicznego narzędzia w celu korekty językowej może zostać zapamiętana przez jego dostawcę i utracić status poufnej. Środowisko oczekuje rozwiązań gwarantujących kontrolę nad przepływem danych: narzędzi działających w trybie on-premises, z polityką braku retencji danych.

Ocena wniosków: wyraźne „nie"

Stanowisko wobec udziału AI w ocenie wniosków jest znacznie bardziej jednoznaczne niż w przypadku jej użycia przy ich pisaniu. Przeciw jest 67% ogółu respondentów, a wśród laureatów – 72%. Opinia ta jest spójna niezależnie od dyscypliny i wyniku konkursu.

Argumenty wykraczają poza ogólną nieufność. Respondenci powołują się na badania wskazujące, że duże modele językowe powielają uprzedzenia obecne w danych treningowych i preferują treści dopasowane do własnych wzorców, a niekoniecznie wartościowe naukowo. Ocena algorytmiczna premiowałaby wnioski napisane „pod algorytm", a nie wnioski najlepsze merytorycznie. W komentarzach pojawia się też obawa przed nowym rodzajem manipulacji: ukrytymi instrukcjami umieszczanymi w treści wniosku (np. białą czcionką) lub nadmiernym użyciem słów kluczowych.

Jedyne dopuszczalne zastosowania AI po stronie recenzenta to, według respondentów, czynności formalne: sprawdzenie kompletności wniosku, zgodności z kryteriami konkursu, spójności dokumentu. Warunkiem jest pełna odpowiedzialność eksperta za treść recenzji.

Co dalej

Wyniki sondażu będą punktem wyjścia do dalszych prac regulacyjnych NCN. Wskazują trzy obszary, w których środowisko oczekuje doprecyzowania polityki Centrum: mechanizmów jawnego deklarowania użycia GenAI we wnioskach i recenzjach, bezpieczeństwa przetwarzania danych oraz szkoleń dla wnioskodawców i recenzentów, obejmujących także ochronę przed manipulacją narzędziami AI (tzw. prompt injection).

Kierunek przyjęty przez NCN wpisuje się w szerszy europejski standard, w tym rekomendacje Komisji Europejskiej zawarte w dokumencie Responsible Use of Generative AI in Research.

Naukowcy z Uniwersytetu Warszawskiego we współpracy z partnerami z Chorwacji i Szwajcarii pochylą się nad problematyką nierówności w państwach Europy Wschodniej.

Prof. dr hab. Natalia Garner obejmie kierownictwo nad polską częścią projektu pt. „Mobilizacja wokół nierówności: poruszanie się w kontekście uprawnień, potencjału państwa i aktorów politycznych w Europie Wschodniej (RISE)”, realizowanego z partnerami z Chorwacji i Szwajcarii. Naukowcy zbadają, jak obywatele Europy Wschodniej postrzegają różne typy nierówności – ekonomiczne, etniczne, płciowe czy związane z orientacją seksualną – i dlaczego niektóre z nich stają się przedmiotem debaty publicznej, a inne nie. Spróbują odpowiedzieć na pytanie, jak społeczne poczucie niesprawiedliwości przekłada się (lub nie) na konkretne preferencje polityczne i działania instytucji. Badania obejmą m.in. grupy fokusowe, ankietowanie i wywiady z politykami. Projekt wnosi nowe spojrzenie na mechanizmy upolityczniania nierówności i może pomóc w tworzeniu skuteczniejszej polityki społecznej. Budżet projektu po stronie polskiej wynosi ponad 790 tys. zł. Wniosek został oceniony przez szwajcarską agencję SNSF, a NCN oraz chorwacka agencja HRZZ zaakceptowały wyniki tej oceny w ramach programu Weave.

Weave-UNISONO i procedura agencji wiodącej

Konkurs Weave-UNISONO to efekt wielostronnej współpracy między instytucjami finansującymi badania naukowe, skupionymi w stowarzyszeniu Science Europe. Został ogłoszony w celu uproszczenia procedur składania i selekcji projektów badawczych we wszystkich dyscyplinach nauki, angażujących badaczy z dwóch lub trzech krajów europejskich.

Wyłanianie laureatów opiera się na procedurze agencji wiodącej, w myśl której tylko jedna z instytucji partnerskich odpowiedzialna jest za pełną ocenę merytoryczną wniosku, pozostali partnerzy akceptują wyniki tej oceny.

W ramach programu Weave partnerskie zespoły badawcze składają wnioski o finansowanie równolegle do agencji wiodącej oraz do właściwych dla siebie instytucji uczestniczących w programie. Wspólny projekt musi zawierać spójne plany badań, wyraźnie ukazujące wartość dodaną współpracy międzynarodowej.

Konkurs Weave-UNISONO jest otwarty w trybie ciągłym. Zachęcamy zespoły pragnące podjąć współpracę z partnerami z Austrii, Czech, Słowenii, Szwajcarii, Niemiec, Luksemburga oraz Belgii-Flandrii do zapoznania się z treścią ogłoszenia konkursowego i składania wniosków.

Wyniki Weave-UNISONO

Ogłoszenie Weave-UNISONO

We współpracy z siecią Trans-Atlantic Platform for Social Sciences and Humanities ogłaszamy konkurs na międzynarodowe projekty badawcze w obszarze nauk humanistycznych i społecznych P4T Call.

W konkursie „Preparing for Tomorrow – Societies and Strategies in Times of Transition” (P4T Call) mogą brać udział konsorcja międzynarodowe złożone z minimum trzech zespołów badawczych, z co najmniej trzech krajów biorących udział w konkursie: Brazylia, Finlandia, Francja, Holandia, Kanada, Niemcy, Polska i Republika Południowej Afryki. Współpraca badawcza musi angażować partnerów zlokalizowanych po obu stronach  Atlantyku. Projekty można planować na 24 lub 36 miesięcy.

Konkurs obejmuje 4 główne obszary tematyczne:

1. Uncertainty: sources, costs, communication, and improvement;
2. The many faces of the future and crisis: historical, cultural, and regional perspectives;
3. Scope and coordination of response strategies;
4. Normative inquiry into prevention and preparation for future crises.

Szczegółowy zakres tematyczny konkursu znajduje się w ogłoszeniu o konkursie na stronie sieci T-AP.

Polski zespół badawczy

Narodowe Centrum Nauki zapewnia finansowanie dla krajowych zespołów w łącznej wysokości 800 tys. euro. Do NCN mogą być składane wnioski obejmujące badania podstawowe. Kierownik polskiego zespołu w momencie składania wniosku musi posiadać co najmniej stopień naukowy doktora.

Grant może obejmować środki na wynagrodzenia dla zespołu badawczego, wynagrodzenia i stypendia dla studentów lub doktorantów, zakup lub wytworzenie aparatury naukowo-badawczej oraz pokrycie innych kosztów związanych z wydatkami niezbędnymi do realizacji projektu badawczego.

Procedura konkursowa i wyniki

Konkurs jest jednoetapowy, co oznacza, że na poziomie międzynarodowym składane są wyłącznie wnioski pełne (Full Proposal), poprzedzone wypełnieniem obowiązkowego formularza Letter of Intent to Apply (LOI).

• Termin składania obowiązkowych formularzy Letter of Intent to Apply (LOI): 8 lipca 2026 r., godz. 23:59 CEST
• Termin składania wniosków pełnych (Full Proposal): 28 października 2026 r., godz. 23:59 CET
• Termin składania wniosków krajowych w systemie OSF: 4 listopada 2026 r., godz. 23:59 CET

Oceny merytorycznej dokonuje międzynarodowy zespół ekspertów wybrany przez agencje finansujące biorące udział w konkursie. Rozstrzygnięcie P4T Call nastąpi w kwietniu lub maju 2027 roku.

Pokolenie NCN to badaczki i badacze wnoszący istotny wkład w rozwój nauki. Bohaterką trzeciego odcinka jest Małgorzata Kot – archeolożka specjalizująca się w paleolicie, technologiach kamiennych i wczesnych migracjach człowieka. Prowadzi badania terenowe w jaskiniach w Polsce i Azji Centralnej, łącząc wykopaliska z zaawansowanymi analizami laboratoryjnymi. Jej badania finansuje NCN oraz Europejska Rada ds. Badań Naukowych. Rozmawia Anna Korzekwa-Józefowicz.

Kiedy przestaliśmy być sami

Przez dekady ewolucja człowieka była przedstawiana jako sekwencja gatunków, które występowały po sobie kolejno. Zmieniła to paleogenetyka – możliwość odczytywania DNA ze szczątków sprzed dziesiątek tysięcy lat. W 2022 roku Svante Pääbo otrzymał Nagrodę Nobla m.in. za odkrycie denisowian i sekwencjonowanie genomu neandertalczyka. Okazało się, że oba te gatunki oraz ludzie współcześni przez długi czas współistnieli i krzyżowali się.

– My sobie w tym momencie zdaliśmy sprawę, że nasz sposób myślenia o ewolucji człowieka należy zmienić, bo my nigdy nie byliśmy sami. Dotąd ewolucja była tak postrzegana, że próbowaliśmy znaleźć te ogniwa po kolei, jedno po drugim. A tu okazuje się, że my już nie szukamy brakujących ogniw. Myślę, że nie było w ewolucji człowieka takiego momentu, w którym bylibyśmy sami jako jedna tylko populacja ludzka. Zawsze była jakaś inna, która była genetycznie odmienna i podążała jakąś zupełnie inną ścieżką ewolucyjną. Dopiero dzisiaj, od 40 tysięcy lat mniej więcej, jesteśmy sami jako jeden gatunek na Ziemi. To jest pierwszy raz w historii naszej ewolucji – mówi w nagraniu Małgorzata Kot.

Badaczka szuka odpowiedzi na pytanie, co z tych spotkań wynikło dla człowieka współczesnego. Na ile kontakt z neandertalczykami i denisowianami – a być może przejęcie części ich wiedzy o środowisku – umożliwił zasiedlenie Europy i Azji, kontynentów ewolucyjnie obcych gatunkowi wywodzącemu się z Afryki? Badania terenowe prowadzi w wysokogórskich jaskiniach w Uzbekistanie, docierając do miejsc oddalonych o kilka dni marszu od najbliższych osad. Stanowiska lokalizuje na podstawie sowieckich publikacji speleologicznych, informacji od lokalnych pasterzy i myśliwych, a niekiedy – zdjęć z blogów uzbeckich wspinaczy.

Równolegle prowadzi badania w Polsce. W jaskiniach Doliny Sąspowskiej w Ojcowskim Parku Narodowym odkryła m.in. najstarsze ślady obecności człowieka na ziemiach Polski – sprzed 450–600 tysięcy lat, przypisane homo heidelbergensis.

Wybrane cytaty

Praca w terenie:

Zdarzyło nam się iść na wyprawę trzydniową, żeby znaleźć jaskinię, którą widziałam na trzech zdjęciach w internecie. Bardzo byłam szczęśliwa, gdy już znalazłam ją po tych trzech dniach, bo była duża szansa, że jej po prostu nie będzie, dokładnie w tym miejscu, które wyznaczyłam na mapie.

Spotkałam takiego pasterza w górach i zaczęłam mu opowiadać, co ja badam, że tu byli ludzie, że oni chodzili. I on tak siedzi, patrzy na te góry i mówi: „A ja myślałem, że tu nigdy nic nie było”.

Rola NCN

Nie dostałabym grantu ERC, gdybym wcześniej nie miała grantów NCN. Dzięki perspektywie tych ośmiu lat badań prowadzonych w ramach grantów OPUS mieliśmy cały ogląd sytuacji i mogliśmy bardzo jasno postawić pytania badawcze. Wiedzieliśmy, czego nam brakuje. A kiedy w ankietach ERC pojawia się pytanie, czy dany badacz jest dobrą osobą do wykonywania tego konkretnego grantu – od razu zbiliśmy wszystkie kontrargumenty, ponieważ my tam już jesteśmy, badamy od wielu lat. Tak jak MINIATURA jest pilotażowym badaniem do grantu NCN, tak można powiedzieć, że grant NCN jest pilotażowym badaniem po to, żeby napisać wniosek do ERC.

Poprawianie wniosków

Ile razy należy poprawiać wniosek o grant?

- Myślę, że dwa.

- Ale pani robiła znacznie więcej.

- Ja dostałam chyba dopiero trzynasty grant NCN, o który wnioskowałam. Wcześniejsze nie znalazły się na liście do finansowania. (…) Ja po prostu zmieniałam pomysły. Piszemy wniosek mamy jakiś pomysł i zderzamy się z recenzentami. Jak nie dostaniemy grantu, to faktycznie jest ten moment, w którym należy się zastanowić, dopracować wniosek, może lekko zmienić, może zrobić jakieś badania pilotażowe. Przy drugim odrzuceniu trzeba się zastanowić. Jeżeli faktycznie wierzymy w nasz projekt, to ja myślę, że należy złożyć jeszcze raz. Ale więcej chyba nie.